Adhyaya 73
The Freed Kings Glorify Kṛṣṇa; Instruction on Kingship, Detachment, and Remembrance
ਭੀਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਪਤਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ) ਗਿਰਿਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦ 20,800 ਰਾਜੇ ਮੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੈਦ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਉਹ ਰਾਜੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਮਦ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ ਮਰੂ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਵਾਂਗ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ—ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਕੇ ਹੈਹਯ, ਨਹੁਸ਼, ਵੇਣ, ਰਾਵਣ, ਨਰਕ ਆਦਿ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਵੈਦਿਕ ਯੱਗ, ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਦੁਅੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਨਾਨ, ਅਲੰਕਾਰ, ਆਤਿਥ੍ਯ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭੀਮ-ਅਰਜੁਨ ਸਮੇਤ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਪਰਤਦੇ ਹਨ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵਿਰਤਾਂਤ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 20,800 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਗਿਰਿਦ੍ਰੋਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮੈਲੇ, ਜ਼ਰਜਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਕੈਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਢਾਲ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਤਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਘਨਸ਼ਿਆਮ, ਪੀਲੇ ਕੌਸ਼ੇਯ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲਿਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 4
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਦਾ-ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਅਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਹਾਰ, ਕੜੇ, ਕਮਰ-ਸੂਤਰ ਤੇ ਬਾਂਹਬੰਦ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਮਣੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਬੈਠੇ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच अयुते द्वे शतान्यष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिता: । ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवासस: ॥ १ ॥ क्षुत्क्षामा: शुष्कवदना: संरोधपरिकर्शिता: । ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥ श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ पद्महस्तं गदाशङ्ख रथाङ्गैरुपलक्षितम् । किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाञ्चितम् ॥ ४ ॥ भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥ जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभि: । प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभि: पादयोर्हरे: ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ 20,800 ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਗਿਰਿਦ੍ਰੋਣੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਮੈਲੇ, ਫਟੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਚਿਹਰੇ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਕੈਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਢਾਲ। ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਘਨਸ਼ਿਆਮ, ਪੀਤ ਕੌਸ਼ੇਯ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚੱਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 7
कृष्णसन्दर्शनाह्लादध्वस्तसंरोधनक्लमा: । प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भि: प्राञ्जलयो नृपा: ॥ ७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਤਦ ਉਹ ਰਾਜੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਸੁਆਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 8
राजान ऊचु: नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय । प्रपन्नान् पाहि न: कृष्ण निर्विण्णान्घोरसंसृते: ॥ ८ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵেশ! ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਵਿਆਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ; ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 9
नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन । अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो ॥ ९ ॥
ਹੇ ਨਾਥ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਅਸੀਂ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਹੇ ਵਿਭੋ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Verse 10
राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृप: । त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचला: ॥ १० ॥
ਰਾਜ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਸਥਾਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् । एवं वैकारिकीं मायामयुक्ता वस्तु चक्षते ॥ ११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬਾਲ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਲਾਬ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਵੇਕੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 12
वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृध: । घ्नन्त: प्रजा: स्वा अतिनिर्घृणा: प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदा: ॥ १२ ॥ त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तेवीर्येण विचालिता: श्रिय: । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते ॥ १३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤੁਸੀਂ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ।
Verse 13
वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतरस्पृध: । घ्नन्त: प्रजा: स्वा अतिनिर्घृणा: प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदा: ॥ १२ ॥ त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तेवीर्येण विचालिता: श्रिय: । कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते ॥ १३ ॥
ਪਰ ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਨੇ—ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਸਾਡੇ ਐਸ਼ਵਰਯਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ।
Verse 14
अथो न राज्यं मृगतृष्णिरूपितं देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮੁੜ ਕਦੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਹ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਢਲਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਸਵਰਗ ਸੁਖ ਦੀ ਵੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖਾਲੀ ਲਾਲਚ ਹੈ।
Verse 15
तं न: समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयो: । स्मृतिर्यथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਦੇ ਨਾ ਰੁਕੇ।
Verse 16
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नम: ॥ १६ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
श्रीशुक उवाच संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनै: । तानाह करुणस्तात शरण्य: श्लक्ष्णया गिरा ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਤਦ, ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच अद्यप्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे । सुदृढा जायते भक्तिर्बाढमाशंसितं तथा ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਓਹੋ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 19
दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिण: । श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम् ॥ १९ ॥
ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਕਾਬੂਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨਮਾਦ ਵੱਲ ਧੱਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
हैहयो नहुषो वेणो रावणो नरकोऽपरे । श्रीमदाद् भ्रंशिता: स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वरा: ॥ २० ॥
ਹੈਹਯ, ਨਹੁਸ਼, ਵੇਣ, ਰਾਵਣ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵ-ਦੈਤ-ਮਨੁੱਖ ਰਾਜੇ ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਪਦਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 21
भवन्त एतद् विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् । मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ता: प्रजा धर्मेण रक्ष्यथ ॥ २१ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਹੈ, ਵੇਦਿਕ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 22
सन्तन्वन्त: प्रजातन्तून् सुखं दु:खं भवाभवौ । प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ ॥ २२ ॥
ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਜੀਵੋ।
Verse 23
उदासीनाश्च देहादावात्मारामा धृतव्रता: । मय्यावेश्य मन: सम्यङ्मामन्ते ब्रह्म यास्यथ ॥ २३ ॥
ਦੇਹ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹੋ। ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੋ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वर: । तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸੇਵਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ।
Verse 25
सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत । नरदेवोचितैर्वस्त्रैर्भूषणै: स्रग्विलेपनै: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ ਵੰਸ਼ਜ! ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਵਾਇਆ—ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਕੇ।
Verse 26
भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान्समलङ्कृतान् । भोगैश्च विविधैर्युक्तांस्ताम्बूलाद्यैर्नृपोचितै: ॥ २६ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਜਾ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪਾਨ-ਸੁਪਾਰੀ ਆਦਿ ਰਾਜੋਚਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਗ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 27
ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डला: । विरेजुर्मोचिता: क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहा: ॥ २७ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਉਹ ਰਾਜੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਇਉਂ ਦਮਕੇ ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਚੰਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 28
रथान्सदश्वानारोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् । प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यै: स्वदेशान् प्रत्ययापयत् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਇਆ; ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 29
त एवं मोचिता: कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना । ययुस्तमेव ध्यायन्त: कृतानि च जगत्पते: ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ; ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਜਗਤਪਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 30
जगदु: प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् । यथान्वशासद् भगवांस्तथा चक्रुरतन्द्रिता: ॥ ३० ॥
ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮਹਾਪੁਰਖੋਚਿਤ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸੇ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 31
जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशव: । पार्थाभ्यां संयुत: प्रायात् सहदेवेन पूजित: ॥ ३१ ॥
ਭੀਮਸੇਨ ਤੋਂ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਵਧ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਸਹਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 32
गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शङ्खान् दध्मुर्जितारय: । हर्षयन्त: स्वसुहृदो दुर्हृदां चासुखावहा: ॥ ३२ ॥
ਖਾਂਡਵਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਜਿੱਤੂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਏ; ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ।
Verse 33
तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिन: । मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथ: ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਵਾਸੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 34
अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दना: । सर्वमाश्रावयां चक्रुरात्मना यदनुष्ठितम् ॥ ३४ ॥
ਫਿਰ ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।
Verse 35
निशम्य धर्मराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् । आनन्दाश्रुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन ॥ ३५ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ; ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕੇ।
Frequently Asked Questions
They interpret their fall as ultimately governed by the Lord’s mercy and the corrective force of time (kāla), which is Kṛṣṇa’s potency. Jarāsandha is treated as an instrument, while the deeper cause is their own aiśvarya-mada—intoxication with power that breeds adharma and forgetfulness of the Lord. This reading shifts the lesson from political grievance to spiritual diagnosis and reform.
Kṛṣṇa and the kings describe opulence as a trigger for loss of self-restraint, leading to “madness” (pramāda) under māyā. The chapter uses exemplars (Haihaya, Nahuṣa, Veṇa, Rāvaṇa, Naraka) to show that even highly placed rulers collapse when they mistake temporary assets for permanent reality—like mistaking a mirage for water.
He instructs them to (1) worship through Vedic sacrifices with clear intelligence, (2) protect subjects according to dharma, (3) accept life’s dualities while keeping the mind fixed on Him, and (4) remain detached from the body and its extensions. The goal is steady bhakti expressed as remembrance (smaraṇa) while fulfilling rāja-dharma.
They are numerous rulers previously defeated by Jarāsandha and confined in the Giridroṇī fortress. The Bhāgavatam presents them collectively to emphasize the scale of Jarāsandha’s oppression and, more importantly, the scale of Kṛṣṇa’s poṣaṇa—His compassionate restoration of those humbled by providence.
It demonstrates poṣaṇa in a tangible way: the Lord not only liberates from bondage but restores dignity, capacity for dharma, and social order. The hospitality functions as a sacramental reversal of degradation—showing that surrender culminates in purification and renewed service, not mere escape.