Adhyaya 71
Uddhava’s Counsel: The Jarāsandha Resolution and Kṛṣṇa’s Arrival at Indraprastha
ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਧਵ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਯੋਜਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਆਮ ਜੰਗ ਮਹਿੰਗੀ ਪਵੇਗੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਟਾਲਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭੀਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਦੁੱਧ-ਯੁੱਧ ਮੰਗੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਉੱਧਵ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਣੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੈਨਾ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਵਾਨਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੈਦ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਗਲੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਰਾਜਸੂਯ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੀ ਅਗਲੀ ਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामति: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਹਾਮਤੀ ਉੱਧਵ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यदुक्तमृषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਉੱਧਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਜ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ ਕਰੋ।
Verse 3
यष्टव्यं राजसूयेन दिक्चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥
ਹੇ ਵਿਭੂ, ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਦੋਵੇਂ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਕਰੇਗਾ।
Verse 4
अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चत: ॥ ४ ॥
ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬੰਧੇ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਓਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧੇਗੀ।
Verse 5
स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥
ਉਹ ਅਜਿੱਤ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਬਲ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਕੇਵਲ ਭੀਮ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਲ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुत: । ब्राह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥
ਉਹ ਇਕ-ਰਥ ਦੇ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੌ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਕਦੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 7
ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदर: । हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥
ਭੀਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਾਸੰਧ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਦੁੱਧ-ਯੁੱਧ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭੀਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 8
निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयो: । हिरण्यगर्भ: शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਨਿਮਿੱਤ-ਮਾਤਰ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजाया: पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥
ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮਪਤਨੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਵੇਂਗਾ। ਗੋਪੀਆਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਗਜੇਂਦਰ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੰਹਾਰਿਆ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 10
जरासन्धवध: कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्राय: पाकविपाकेन तव चाभिमत: क्रतु: ॥ १० ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਵਧ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿਤ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਯਜ્ઞ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਧਵ ਦੇ ਇਸ ਸਰਬਤੋ-ਭਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਅਵਸ਼੍ਯ-ਸਫਲ) ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਖੁਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुत: । भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभु: ॥ १२ ॥
ਤਦੋਂ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦਾਰੁਕ, ਜੈਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 13
निर्गमय्यावरोधान्स्वान् ससुतान्सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਹੰਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਯਦੁਰਾਜ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ।
Verse 14
ततो रथद्विपभटसादिनायकै: करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्गभेर्यानकशङ्खगोमुखै: प्रघोषघोषितककुभो निरक्रमत् ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਭਿਆਨਕ ਨਿੱਜੀ ਰੱਖਿਆ-ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਪੈਦਲ ਅਤੇ ਘੁੜਸਵਾਰ ਦਲਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ, ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਗੋਮੁਖਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 15
नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतं सहात्मजा: पतिमनु सुव्रता ययु: । वराम्बराभरणविलेपनस्रज: सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभि: ॥ १५ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀਆਂ ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਤਾਕਤਵਰ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢੋਈਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਾਲਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀਆਂ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ ਧਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ।
Verse 16
नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यन:- करेणुभि: परिजनवारयोषित: । स्वलङ्कृता: कटकुटिकम्बलाम्बरा- द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वत: ॥ १६ ॥
ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਜਘਰਾਨੇ ਦੀਆਂ ਸਜੀਆਂ-ਧਜੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਤੇ ਪਰਚਾਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਯੋਸ਼ਿਤਾਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ। ਉਹ ਪਾਲਕੀਆਂ, ਊਠਾਂ, ਬੈਲਾਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਗਧਿਆਂ, ਖੱਚਰਾਂ, ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤੰਬੂ, ਕੰਬਲ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਯਾਤਰਾ-ਸਾਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 17
बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै- र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभि: । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे- र्यथार्णव: क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभि: ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਡੇ ਧੁੱਜਦੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀਆਂ ਪਤਾਕਾਂ, ਰਾਜਛਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਮਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਮਕੁਟਾਂ ਤੇ ਬਕਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ; ਜੈਘੋਸ਼ ਤੇ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸੈਨਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿਮਿੰਗਿਲ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਦਿਸੀ।
Verse 18
अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजित: प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दरशननिर्वृतेन्द्रिय: ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜਦੂਤ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ— “ਦੂਤ, ਡਰੋ ਨਾ; ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਮਗਧ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਨਿਡਰ ਰਹੋ।”
Verse 20
इत्युक्त: प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरे: प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षव: ॥ २० ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੂਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरि: । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥
ਹਰੀ ਆਨਰਤ, ਸੌਵੀਰ, ਮਰੁਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਗੋਚਰ-ਵ੍ਰਜ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ (ਆਕਰ) ਨੂੰ ਲੰਘਿਆ।
Verse 22
ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਪਾਂਚਾਲ ਤੇ ਮਤਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 23
तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपध्याय: सुहृद्वृत: ॥ २३ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ।
Verse 24
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात्स हृषीकेशं प्राणा: प्राणमिवादृत: ॥ २४ ॥
ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदय: कृष्णं स्नेहेन पाण्डव: । चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुन: पुन: ॥ २५ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਦਿਲ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 26
दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभ: । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो हृष्यत्तनुर्विस्मृतलोकविभ्रम: ॥ २६ ॥
ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਰਮਾਦੇਵੀ ਦੇ ਨਿਤ ਨਿਵਾਸ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ, ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚਿਤ—ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीम: स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रिय: । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्धबाष्पा: परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥
ਤਦ ਭੀਮ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਰੋਏ।
Verse 28
अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादित: । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हत: । मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ॥ २८ ॥
ਅਰਜੁਨ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਜੱਫੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਰੂ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਅਤੇ ਕੈਕਯ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 29
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमन्त्रिण: । मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखै: । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगु: ॥ २९ ॥
ਸੂਤ, ਮਾਗਧ, ਗੰਧਰਵ, ਵੰਦੀ, ਵਿਦੂਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸਭ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ। ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਕੋਈ ਨੱਚਦਾ, ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ੰਖ, ਪਟਹ, ਵੀਣਾ, ਪਣਵ ਤੇ ਗੋਮੁਖ ਦੇ ਨਾਦ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 30
एवं सुहृद्भि: पर्यस्त: पुण्यश्लोकशिखामणि: । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਤੁਤ ਹੋਂਦੇ, ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 31
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਦ-ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਲਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਲੇਪ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਮਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਭੇਟਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ; ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਧੂਪ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਨੋਹਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਤਾਕਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌੜੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁਰੂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 32
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
ਇੰਦ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਮਦ-ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝੰਡੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੋਰਣ ਅਤੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕਲਸ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਰਦ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨਵੇਂ ਨਰਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਅਰਪਣ ਜਗਮਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਧੂਪ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ; ਪਤਾਕਾਂ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌੜੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੇਖੀ।
Verse 33
प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र- मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धा: । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतय: स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਹੀ ਛੱਡ ਆਈਆਂ; ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੇ ਗੰਢ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 34
तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भि: कृष्णं सभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढा: । नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३४ ॥
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਰਾਜਸੜਕ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਖਿੜੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਦਿਲੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 35
ऊचु: स्त्रिय: पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी- स्तारा यथोडुपसहा: किमकार्यमूभि: । यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास- लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३५ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਬੋਲੀਆਂ—“ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਉਦਾਰ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਭਰੇ ਤਿਰਛੇ ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਵ ਦਾ ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ?”
Verse 36
तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणय: । चक्रु: सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनस: ॥ ३६ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਭੇਟਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਗਿਲਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 37
अन्त:पुरजनै: प्रीत्या मुकुन्द: फुल्ललोचनै: । ससम्भ्रमैरभ्युपेत: प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३७ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 38
पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे ॥ ३८ ॥
ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਖੱਟ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 39
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृत: । पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतो नृप: ॥ ३९ ॥
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਗੋਵਿੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਯਾਦ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ।
Verse 40
पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन्भगिन्या चाभिवन्दित: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 41
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
ਸੱਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਰੁਕਮਿਣੀ, ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਭਦ੍ਰਾ, ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ, ਸ਼ੈਬ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਗ੍ਨਜਿਤੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵੀ। ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 42
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
ਸੱਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਪਤਨੀਆਂ—ਰੁਕਮਣੀ, ਸਤਿਆਭਾਮਾ, ਭਦਰਾ, ਜਾਮਬਵਤੀ, ਕਾਲਿੰਦੀ, ਸ਼ਿਬੀ-ਵੰਸ਼ਜਾ ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਗਨਜਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਜ਼ਰ ਰਾਣੀਆਂ—ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 43
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् । ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४३ ॥
ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਸੈਨਾ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਰ ਦਿਨ ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਵਾਈ।
Verse 44
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ; ਉਸੇ ਮਯ ਨੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 45
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ; ਉਸੇ ਮਯ ਨੇ ਰਾਜੇ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਬਣਾਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Frequently Asked Questions
Rājasūya requires uncontested sovereignty—one must subdue rival kings in all directions. Jarāsandha is the principal imperial obstacle and also the oppressor imprisoning many kings. Removing him therefore achieves two dharmic ends at once: it clears the political requirement for Rājasūya and fulfills Kṛṣṇa’s role as protector of those seeking shelter. The Bhāgavatam presents this as utaya (divine intervention) harmonized with rāja-dharma (just governance).
Uddhava identifies Jarāsandha’s strong adherence to brāhmaṇa-honor as a binding vow: he will not refuse a brāhmaṇa’s request. By approaching in brāhmaṇa disguise and requesting a boon that results in single combat, Bhīma can avoid confronting Jarāsandha amid massive armies. The episode illustrates a classical Bhāgavatam theme: dharma itself can constrain even a powerful adharmic ruler, and the Lord’s plan uses that constraint without violating righteousness.
Yudhiṣṭhira, his priests, brothers (Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva), Kuntī (Pṛthā), Draupadī, elders, and the citizens receive Kṛṣṇa with Vedic hymns, music, offerings, and ecstatic embraces. The text likens the meeting to the senses meeting consciousness—signaling that Kṛṣṇa is Hṛṣīkeśa (master of the senses) and the inner life of all. Yudhiṣṭhira’s purification upon embracing Kṛṣṇa underscores the Bhāgavatam’s principle that contact with the Lord (darśana, saṅga) dissolves material contamination and awakens bliss.