Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਛੁਡਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਸਤੁ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਨੇਹਮਈ ਸੇਵਾ ਲੈਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉੱਠ ਕੇ, ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ—ਧਰਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਮਹਲ ਤੋਂ ਮਹਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੇ ਰਾਜਕੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉੱਧਵ ਨਾਲ ਪਾਸਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਸਨਾਨ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪੰਚ-ਮਹਾਯਜ੍ਞ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਭਿਆਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਵਿਹਾਰ, ਦਾਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਕਥਾ, ਕੁਲ-ਕਰਮ, ਧਿਆਨ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦੂਤਕਾਰੀ, ਵਿਆਹ-ਵਿਵਸਥਾ, ਪ੍ਰਜਾ-ਹਿਤ, ਯਜ੍ਞਾਰਥ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ। ਨਾਰਦ ਇਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਯੋਗਮਾਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ! ਇਕ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਉਪਵਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ! ਇਕ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਉਪਵਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ! ਇਕ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਇਕੋ ਵੇਲੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਉਪਵਨਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ।
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹ ਲੀਲਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ! ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਦਵਾਰਕਾ ਆ ਗਿਆ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਅਨੇਕ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹ ਸਭ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ! ਇਕ ਹੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਦਵਾਰਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਇਆ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ। ਉਹ ਨਗਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਪਵਨਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ। ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲਕਮਲ, ਕਮਲ, ਕਹਲਾਰ, ਕੁਮੁਦ ਤੇ ਉਤਪਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹੰਸ-ਸਾਰਸ ਮਧੁਰ ਕੂਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਫਟਿਕ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਮਰਕਤ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸੋਨੇ-ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਉਹ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ; ਵੱਖਰੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਰਾਹ, ਚੌਕ, ਬਾਜ਼ਾਰ, ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਮੰਤ ਅੰਤਹਪੁਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਲੋਕਪਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਲਾ-ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤਰ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭव्य ਤੌਰ ਤੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
ਉੱਥੇ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਤਰ ਮਹਾ ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਵਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ—ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਸੌਭਾਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ਉਹ ਮਹਲ ਮੂੰਗੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦੂਰਯ ਰਤਨ ਜੜੇ ਸਨ; ਨੀਲਮ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਫਰਸ਼ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ਉੱਥੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਛੱਤ-ਵਿਤਾਨ ਬਣਾਏ; ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤਮ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਨ।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਨੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਵਚ, ਪੱਗ, ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਰਤਨੀ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮਹਲ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਛੱਤ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਕੰਗੂਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰ ਨੱਚਦੇ ਅਤੇ ਜਾਲੀਦਾਰ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲਦੀ ਅਗੁਰੂ ਧੂਪ ਨੂੰ ਬੱਦਲ ਸਮਝ ਕੇ ਉੱਚੀ ਬੋਲੀਂ ਕੂਕਦੇ।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ ਚਾਮਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਗੁਣ-ਰੂਪ-ਯੌਵਨ-ਵੇਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਸੀਆਂ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਾਰਕ ਹਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸ਼ਯਨ-ਪਰ੍ਯੰਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਮਕੁਟਧਾਰੀ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨਾਰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯਦੇਵ’—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਚਿਤ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਜਲ ਹੀ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ—ਨਰ ਦੇ ਸਖਾ ਨਾਰਾਇਣ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਿਤ, ਮਧੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: “ਪ੍ਰਭੋ, ਭਗਵਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ?”
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਭੋ, ਅਖਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਇਹ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਅਗਾਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੈਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
ਤਦੋਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਹ ਉਤਸੁਕ ਸਨ।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਧਵ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਆਦਿ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਤੁਸੀਂ ਕਦੋਂ ਆਏ? ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਅਪੂਰਨ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਪੂਰਨ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?”
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਸਾਡੇ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਕਰੋ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹੇ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਨੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦुलਾਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਤਾਨ ਅੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾ-ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
ਕਿਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਨ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ—ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਭਿਆਸ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
ਕਿਤੇ ਗਦਾਗ੍ਰਜ ਪ੍ਰਭੂ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
ਕਿਤੇ ਉਹ ਉੱਧਵ ਆਦਿ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੁਵਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
ਕਿਤੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਸਜੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
ਕਿਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਪਰਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੱਸ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਧਰਮਕਰਮ ਤੇ ਯਜ್ಞ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਦਿਸੇ।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
ਕਿਤੇ ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਮਨਭਾਉਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ-ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
ਕਿਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਕੁਝ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਦਿਸੇ; ਕਿਤੇ ਉਹ ਸੰਧਿ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਤਜਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਵਰ-ਵਧੂਆਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਮਹਾਨ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਤੇ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਜਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਮਹੋਤਸਵ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
ਕਿਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਕੂਏਂ, ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਮਠ ਆਦਿ ਬਣਵਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
ਕਿਤੇ ਉਹ ਸੈੰਧਵ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉੱਥੇ ਯਗ੍ਯ ਲਈ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
ਕਿਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੁਪਤ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
[ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੇਰੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਅਗੋਚਰ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਪੁੱਤਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਤ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਹਰ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੇਖਿਆ।
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
ਅਨੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਭਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਕੌਤੁਹਲ ਜਾਗ ਪਿਆ।
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾ-ਯੁਕਤ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਕੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਉਹ ਲੱਜਾ-ਭਰੀ ਸਨੇਹੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਹਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਅਦੁੱਤੀ, ਨਕਲ-ਅਸੰਭਵ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ, ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਦਿਲੋਂ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸਰਾਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਗਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.