Adhyaya 68
Balarāma Humbles the Kurus and Rescues Sāmba
ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਾਂਬ ਕਾਰਨ ਉੱਠੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਦੁਰ੍ਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਵਯੰਵਰ ਤੋਂ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਸ਼-ਗਰਵ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਆਸਰੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਯਾਦਵ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕੁਲ-ਨਾਸਕ ਯੁੱਧ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣਨ ਲਈ ਭੇਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਏਕਤਾ ਲਈ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੌਰਵ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਧਰਮਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹਲ ਨਾਲ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵ ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਲਕ੍ਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮਰਪਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੁਰ੍ਯੋਧਨ ਵੱਡਾ ਦਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਸੰਧਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਮਾਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਰਾਜ-ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਨੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਧੀ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 2
कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਬਦਤਮੀਜ਼ ਮੁੰਡਾ ਸਾਡੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਡੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 3
बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥
ਇਸ ਬਦਤਮੀਜ਼ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਓ! ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ? ਸਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਾਡੀ ਦਿੱਤੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥
ਜੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਇੱਥੇ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਦੇਵਾਂਗੇ; ਉਹ ਕਠੋਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵੱਸ ਕੀਤੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 5
इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਕਰਨ, ਸ਼ਲ, ਭੂਰੀ, ਯਜ੍ਞਕੇਤੁ ਅਤੇ ਸੁਯੋਧਨ ਸਾਂਬ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 6
दृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਥੀ ਸਾਂਬ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਡਟ ਗਿਆ।
Verse 7
तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ‘ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਕੁਰੂਆਂ ਨੇ ਅਨਿਆਇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ, ਯਦੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਲਾਡਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਹਿ ਸਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦਾ।
Verse 9
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਟੰਕਾਰ ਕੇ ਵੀਰ ਸਾਂਬ ਨੇ ਕਰਨ ਆਦਿ ਛੇ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਛੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਰਥ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਬਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਰਥਾਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਵੈਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ।
Verse 10
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
ਸੁੰਦਰ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਟੰਕਾਰ ਕੇ ਵੀਰ ਸਾਂਬ ਨੇ ਕਰਨ ਆਦਿ ਛੇ ਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਛੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਰਥ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਬਾਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ ਰਥਾਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ; ਵੈਰੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ।
Verse 11
तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥
ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਵਿਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਏ, ਇਕ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਂਬ ਨੂੰ ਵਿਰਥ ਕਰ ਕੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜੇਤੂ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 13
तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਯਾਦਵ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 14
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
ਪਰ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਕਲਿਮਲ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕੁਰੂਆਂ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 15
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
ਤਦ ਉਹ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ।
Verse 16
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥
ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
Verse 17
सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥
ਉੱਧਵ ਨੇ ਅੰਬਿਕਾ-ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਬਾਹਲਿਕ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।
Verse 18
तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥
ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਧਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 19
तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥
ਉਹ ਯਥੋਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 20
बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥
ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੰਗਲਤਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗਤਾ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 21
उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥
[ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਜੋ ਹੁਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿਓ।
Verse 22
यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥
[ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ:] ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕ ਧਰਮੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 23
वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥
ਬਲਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਸ਼ੌਰਿਆ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਰਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 24
अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥
ਅਹੋ, ਕਿੰਨਾ ਅਜੀਬ ਹੈ! ਕਾਲ ਦੀ ਦੁਰਜੈ ਗਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਜੈ ਹੈ—ਇੱਕ ਨੀਚਾ ਜੁੱਤਾ ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਧਾਰੀ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥
ਇਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਿੱਤੀ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੇਜ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਵੀ ਅਸੀਂ ਹੀ ਦਿੱਤੇ।
Verse 26
चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਚਾਮਰ-ਪੱਖੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ, ਕਿਰਟ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੇਜ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 27
अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥
ਹੁਣ ਯਦੂਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਤਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਦਾਤਾ ਲਈ ਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣਾ। ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ ਇਹ ਯਾਦਵ ਅੱਜ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ!
Verse 28
कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥
ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣਾ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਆਦਿ ਕੌਰਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਭੇਡ ਦੁਆਰਾ ਖੋਹਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।
Verse 29
श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਇਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾੜੇ ਬਚਨ ਕਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 30
दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥
ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਮਾੜਾ ਸੁਭਾਅ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚਿਉਤ (ਬਲਰਾਮ) ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ।
Verse 31
नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥
ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਡੰਡਾ ਹੀ ਇਲਾਜ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।
Verse 32
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
ਹਾਏ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਯਾਦਵਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਝਗੜਾਲੂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾੜੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 33
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
ਅਹੋ! ਕ੍ਰੋਧੀ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੌਰਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਝਗੜਾਲੂ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਨ—ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੇਰੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।
Verse 34
नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥
ਭੋਜਾਂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਸਮਰੱਥ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਕੀ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ?
Verse 35
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥
ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਭੋਗਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ?
Verse 36
यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਖਿਲੇਸ਼ਵਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਰਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ?
Verse 37
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया: श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ—ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਮਕੁਟਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਵੀ ਕਲਾਮਾਤ੍ਰ ਹਨ—ਉਹ ਧੂੜ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਕੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ?
Verse 38
भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥
ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੀ ਕੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੂ-ਖੰਡ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੁੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਰੂ ਤਾਂ ਸਿਰ ਵਰਗੇ?
Verse 39
अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥
ਅਹੋ! ਇਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕੁਰੂ ਆਪਣੇ ਕਥਿਤ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਨਸ਼ੇੜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਤੇ ਰੁੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸਹੇਗਾ?
Verse 40
अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ ४० ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹਲ-ਆਯੁਧ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 41
लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਗਜਾਹ੍ਵਯ (ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ) ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
ਜਦੋਂ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਏ। ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 43
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਬੇੜੀ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਰਵ ਡਰ ਗਏ। ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ; ਸਾਂਬ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 44
राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਸੀਂ ਮੂਰਖ ਤੇ ਕੁਬੁੱਧੀ ਹਾਂ; ਸਾਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ।
Verse 45
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
Verse 46
त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व: शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਅਨੰਤ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਇਸ ਧਰਤੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਬਚ ਕੇ ਸ਼ੇਸ਼-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 47
कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥
ਤੇਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸਭ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ ਨਾ ਈਰਖਾ ਤੋਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਰੋਸ ਵੀ ਲੋਕ-ਪਾਲਨ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
Verse 48
नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 49
श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਗਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਕੁਰੂਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਡਰੋ ਨਾ,” ਅਤੇ ਅਭੈ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 50
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
ਧੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ 1,200 ਹਾਥੀ, 1,20,000 ਘੋੜੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ 6,000 ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ, ਅਤੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨੀ ਲਾਕਟ ਵਾਲੀਆਂ 1,000 ਦਾਸੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 51
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
ਧੀ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ 1,200 ਸੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ, 1,20,000 ਘੋੜੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ 6,000 ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ-ਆਭੂਸ਼ਣ ਵਾਲੀਆਂ 1,000 ਦਾਸੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 52
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥
ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਪਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੁੱਤਰਵਧੂ ਸਮੇਤ, ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੰਦਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 53
तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध: समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥
ਫਿਰ ਹਲਾਯੁਧ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਯਦੂ-ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 54
अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते ॥ ५४ ॥
ਅੱਜ ਵੀ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਉੱਚਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Sāmba’s act within the kṣatriya world of contested marriage and honor, but it also exposes how quickly such acts become fuel for dynastic rivalry. The Kurus interpret it as coercion and insult, using it to reassert superiority over the Yadus. The narrative’s deeper emphasis is not romantic conquest but the consequences of pride and the need for higher arbitration—here, Baladeva’s intervention—to prevent a family war.
Sāmba initially displays extraordinary chariot warfare, piercing warriors, chariots, horses, and drivers with measured precision—earning even enemy praise. Yet the Kurus attack as a group against a single fighter, break his bow, disable his chariot team, and bind him with difficulty. The Bhāgavata highlights the contrast between personal valor aligned with dharma and collective aggression driven by outrage and entitlement.
Lord Balarāma restrains the Vṛṣṇis/Yādavas, though they are already armored and enraged, because He does not want a destructive quarrel between allied families. This models dharmic statecraft: even when retaliation seems justified, preserving social and spiritual order (loka-saṅgraha) can require restraint and direct negotiation—especially when the opponent’s pride can be corrected without mass bloodshed.
Baladeva uses His plow (Halāyudha) as daṇḍa—corrective force—after diplomacy fails and the Kurus insult the Yadus and, implicitly, Bhagavān’s own sovereignty. The act reveals His identity as the cosmic supporter (connected to Ananta/Śeṣa imagery invoked in the Kuru prayers) and demonstrates that royal legitimacy is subordinate to divine authority. His anger is explicitly presented as instructional and protective, not born of envy.
Their prayers identify Balarāma as the foundation of creation, maintenance, and dissolution, and specifically evoke the thousand-headed Ananta who bears the earth—language that situates Baladeva within cosmic ontology. The text thereby turns a political dispute into a revelation of tattva: when pride collapses, surrender (śaraṇāgati) becomes possible, and the Lord’s fear-removing grace (abhaya-dāna) restores order.
Lakṣmaṇā is Duryodhana’s daughter, taken by Sāmba and then brought back to Hastināpura when Sāmba is captured. After Baladeva compels the Kurus to submit, she is returned along with Sāmba, and Duryodhana provides a vast dowry. The resolution formalizes the marriage alliance while simultaneously humbling Kuru arrogance.