Adhyaya 67
Balarāma Slays the Ape Dvivida (Dvivida-vadha)
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦਵਿਵਿਦ ਵਾਨਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦਵਿਵਿਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भुयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मण: । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभु: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानर: । सुग्रीवसचिव: सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਮੈੰਦ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਸਹਾਇਕ-ਸਚਿਵ ਸੀ।
Verse 3
सख्यु: सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वह्निमुत्सृजन् ॥ ३ ॥
ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 4
क्वचित्स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरि: ॥ ४ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉਖਾੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਨਰਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਾਤਕ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 5
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यामुत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत् ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਉਛਾਲ ਕੇ ਮਥਦਾ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਤਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 6
आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खल: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਯਜ્ઞ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
पुरुषान् योषितो दृप्त: क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु स: । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलै: पेशष्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥
ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਭੰਭੀਰੀ ਛੋਟੇ ਕੀੜੇ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 8
एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रिय: । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜੋਸੀ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 9
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚਕਾਰ। ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ ਪੀ ਕੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।
Verse 10
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰ ਅੰਗੋਂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿਚਕਾਰ। ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ ਪੀ ਕੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।
Verse 11
दुष्ट: शाखामृग: शाखामारूढ: कम्पयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਬਾਂਦਰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਟਾਹਣੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ 'ਕਿਲ-ਕਿਲ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 12
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापला: । हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहा: ॥ १२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਹਾਸਾ-ਠੱਠਾ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਸਨ।
Verse 13
ता हेलयामास कपिर्भ्रूक्षेपैर्सम्मुखादिभि: । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षित: ॥ १३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ, ਦਵਿਵਿਦ ਨੇ ਭਰਵੱਟੇ ਟੇਢੇ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਗੁਦਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਚਲਾਕ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਘੜਾ ਫੜ ਲਿਆ। ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੱਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਘੜਾ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੂਠੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 15
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਚਲਾਕ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਘੜਾ ਫੜ ਲਿਆ। ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੱਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਘੜਾ ਭੰਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਝੂਠੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 16
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् । क्रुद्धो मुषलमादत्त हलं चारिजिघांसया ॥ १६ ॥
ਉਸ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਵੈਰੀ-ਵਧ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਸਲ ਅਤੇ ਹਲਾਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
द्विविदोऽपि महावीर्य: शालमुद्यम्य पाणिना । अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ॥ १७ ॥
ਮਹਾਂ-ਵੀਰ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਵੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸਾਲ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਉਖਾੜਿਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤਣੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा । प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ॥ १८ ॥
ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਉਹ ਲੱਕੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਸੁਨੰਦ’ ਨਾਮੀ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 19
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂਸਲ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸਾ ਚਮਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਉਖਾੜਿਆ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਝਾੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਤਧਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂਸਲ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸਾ ਚਮਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਉਖਾੜਿਆ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਝਾੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸ਼ਤਧਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਖੋਪੜੀ ਉੱਤੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਚਮਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਗੇਰੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਪਹਾੜ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਖਾੜ ਕੇ ਪੱਤੇ ਝਾੜੇ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਉੱਤੇ ਫੇਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨੂੰ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुन: पुन: । आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਰ ਕਰਦਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ; ਤਦ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉਖਾੜ ਉਖਾੜ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षित: । तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुषलायुध: ॥ २३ ॥
ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਪਰ ਮੂਸਲ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਚੂਰ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वर: । आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੋਹਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ।
Verse 25
यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्ध: सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५ ॥
ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂਸਲ ਤੇ ਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਨੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੀ ਹੰਸਲੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਘਾ ਮਾਰਿਆ। ਉਹ ਬਾਂਦਰ ਲਹੂ ਵਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 26
चकम्पे तेन पतता सटङ्क: सवनस्पति: । पर्वत: कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ ਤਾਂ ਰੈਵਤਕ ਪਹਾੜ ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਬ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੋਲਦੀ ਨੌਕਾ।
Verse 27
जयशब्दो नम:शब्द: साधु साध्विति चाम्बरे । सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀ ‘ਜੈ! ਨਮਹ! ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ!’ ਕਹਿ ਉਠੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् । संस्तूयमानो भगवान् जनै: स्वपुरमाविशत् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ-ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ।
Frequently Asked Questions
Dvivida is a powerful ape associated with Narakāsura’s circle; after Naraka’s death he seeks revenge and expresses that enmity by terrorizing kingdoms. His acts—burning towns, flooding coasts, defiling hermitages and sacrificial fires, and abducting or imprisoning people—mark him as an agent of adharma whose violence targets both civic order and sacred culture (yajña and sages).
The episode frames Dvivida’s downfall as rooted in escalating aparādha: he violates social dharma by humiliating respectable women and commits direct offense to Bhagavān by mocking and provoking Balarāma. The broken pot is not merely a prop; it dramatizes contempt for the Lord and the sanctity of His pastime setting. In Purāṇic ethics, such deliberate, public irreverence toward the divine and toward protected members of society invites swift retribution.
Bhāgavata narration often uses familiar human imagery to describe divine līlā, but the Lord is not conditioned by the guṇas. Balarāma’s sporting mood (vilāsa) and rolling eyes are part of līlā-rasa, while His subsequent decisive protection of dharma shows full sovereignty and clarity. Traditional bhakti hermeneutics reads such passages as illustrating the Lord’s freedom (svātantrya) to engage the world without being bound by it.
The progression—from plow and club to bare-handed strike—intensifies the revelation of divine strength and mastery. It also underscores that victory does not depend on external implements: the Lord’s body itself is the source of power. The final hand-blow functions as a narrative seal on āśraya-tattva: the Supreme personally removes the burden of adharma.
Cosmic signs (the mountain trembling) and celestial acclamation (devas, siddhas, and sages praising and showering flowers) serve as Purāṇic validation that the event is not a local skirmish but a dharmic restoration with universal significance. It confirms Balarāma’s identity as the Supreme Lord (Saṅkarṣaṇa) acting for the welfare of the world.