Adhyaya 66
Pauṇḍraka’s False Vāsudeva Claim, His Death, and the Burning of Vārāṇasī by Sudarśana
ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਦ ਕਰੂਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਚਾਟੂਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੂਤ ਭੇਜ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਆਯੁਧ ਛੱਡਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦਵ ਸਭਾ ਹੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਆਯੁਧਾਂ’ ਦਾ ਘਮੰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮੁਕਤ’ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ, ਗਰੁੜ ਧਵਜ ਆਦਿ ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਿੱਧ ਜਨ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਪਿਤ੍ਰਕਰਮ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ-ਦੈਤ ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਅਭਿਚਾਰ ਉਲਟਾ ਪੈ ਕੇ ਸੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਸ੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਕਰੂਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ’ ਸੋਚ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕੋਲ ਦੂਤ ਭੇਜ ਬੈਠਾ।
Verse 2
त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पति: । इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २ ॥
“ਤੂੰ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਹੈਂ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ”—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬਾਲਿਸ਼ ਚਾਪਲੂਸੀ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਪਾ ਕੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸਮਝ ਲਿਆ।
Verse 3
दूतं च प्राहिणोन्मन्द: कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुध: ॥ ३ ॥
ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਅਗੋਚਰ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਕੋਲ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ; ਉਹ ਉਸ ਅਬੁੱਧ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਾਕੇ ਬੈਠਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत् ॥ ४ ॥
ਦੁਆਰਕਾ ਆ ਕੇ ਦੂਤ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਉਸ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ।
Verse 5
वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापर: । भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੋ ਇਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਝੂਠਾ ਨਾਮ ਛੱਡ ਦੇ।
Verse 6
यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत । त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਸਾਤਵਤ! ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਜਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ।
Verse 7
श्रीशुक उवाच कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधस: । उग्रसेनादय: सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਪੌਂਡਰਕ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ੇਖੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਸਭਾਸਦ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪਏ।
Verse 8
उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥
ਸਭਾ ਦੀ ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੂਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੂਰਖ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ/ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਤੂੰ ਐਵੇਂ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਛੱਡਾਂਗਾ (ਚਲਾਵਾਂਗਾ)।
Verse 9
मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृत: । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਮੂਰਖ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇਂਗਾ।
Verse 10
इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १० ॥
ਦੂਤ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸੁਨੇਹਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
Verse 11
पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथ: । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
ਮਹਾਰਥੀ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੋ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 12
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਿੰਨ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਚੱਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਨਕਲੀ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੀਮਤੀ ਮੁਕਟ ਅਤੇ ਮਕਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 13
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਿੰਨ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਚੱਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸਨੇ ਨਕਲੀ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੀਮਤੀ ਮੁਕਟ ਅਤੇ ਮਕਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 14
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀਪਤੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿੰਨ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ (ਪਾਰ੍ਸ਼ਣਿਗ੍ਰਾਹ) ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ। ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਵਨਮਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਰੁੜ-ਧਵਜ, ਕੀਮਤੀ ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 15
दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरि: ॥ १५ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਵੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਂਗ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਏ।
Verse 16
शूलैर्गदाभि: परिघै: शक्त्यृष्टिप्रासतोमरै: । असिभि: पट्टिशैर्बाणै: प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६ ॥
ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ, ਗਦਾਵਾਂ, ਪਰਿਘਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਸ਼ਟੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਸਾਂ, ਤੋਮਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 17
कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयो- र्बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् । गदासिचक्रेषुभिरार्दयद् भृशं यथा युगान्ते हढतभुक् पृथक् प्रजा: ॥ १७ ॥
ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤੀਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जर- द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितै: । बभौ चितं मोदवहं मनस्विना- माक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् ॥ १८ ॥
ਉਹ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਖੱਚਰਾਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਸਨ, ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਮਨਸਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਅਜੀਬ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ—ਮਾਨੋ ਭੂਤਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਗਰ ਖੇਡ-ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ।
Verse 19
अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्रण्युत्सृजामि ते ॥ १९ ॥
ਤਦ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਓ ਪੌਂਡ੍ਰਕ! ਦੂਤ ਦੇ ਬਚਨ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਸਤ੍ਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 20
त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । व्रजामि शरनं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २० ॥
“ਓ ਮੂਰਖ! ਤੂੰ ਜੋ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਝੂਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਛੱਡਵਾ ਦਿਆਂਗਾ; ਅਤੇ ਜੇ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਾ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂਗਾ।”
Verse 21
इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् । शिरोऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरे: ॥ २१ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਰਥ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਥਹੀਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਕੱਟ ਦੇਵੇ।
Verse 22
तथा काशिपते: कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभि: । न्यपातयत् काशिपुर्यां पद्मकोशमिवानिल: ॥ २२ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ੀਰਾਜ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਮਲ ਦੀ ਕਲੀ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੇ।
Verse 23
एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरि: । द्वारकामाविशत् सिद्धैर्गीयमानकथामृत: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਰਖਾਲੂ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਮਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕੀਰਤੀ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 24
स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलबन्धन: । बिभ्राणश्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४ ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਬੈਠਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਧਾਰਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਤਨਮਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
शिर: पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जना: ॥ २५ ॥
ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਇੱਕ ਕੱਟਿਆ ਸਿਰ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—“ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ?”
Verse 26
राज्ञ: काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्य: पुत्रबान्धवा: । पौराश्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀਪਤੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਪੁੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਭ ਕਰੁਣ ਰੋਣ ਲੱਗੇ—“ਹਾਏ, ਅਸੀਂ ਮਾਰੇ ਗਏ! ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਨਾਥ!”
Verse 27
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ—“ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨੀ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣ ਨੇ ਪਰਮ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ—“ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦਾਨੀ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣ ਨੇ ਪਰਮ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 29
प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् विभु: । पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९ ॥
ਉਸ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਵਿਮੁਕਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ।
Verse 30
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਗ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰੋਧੀ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।' ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਸਮ ਕੀਤੀ।
Verse 31
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ਿਣਾਗਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਅਭਿਚਾਰ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉਹ ਅੱਗ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਰੋਧੀ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।' ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਸਮ ਕੀਤੀ।
Verse 32
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਵਾਲ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਾਰੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਕਾਰਨ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਨੰਗਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਚੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲਦਾ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 33
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਅੱਗ ਦੇ ਟੋਏ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਵਾਲ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਾਰੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਕਾਰਨ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਨੰਗਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਚੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲਦਾ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 34
पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावद् वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन् दिश: ॥ ३४ ॥
ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਧਰਤੀ ਕੰਬਾਈ ਤੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਸਾੜਦਾ ਗਿਆ।
Verse 35
तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकस: । विलोक्य तत्रसु: सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥
ਅਭਿਚਾਰ ਰਸਮ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਘਬਰਾ ਗਏ।
Verse 36
अक्षै: सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुरा: । त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्ने: प्रदहत: पुरम् ॥ ३६ ॥
ਡਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸੇ ਖੇਡਦੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ—“ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਅੱਗ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੈ!”
Verse 37
श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । शरण्य: सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ਬੋਲੇ—“ਡਰੋ ਨਾ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 38
सर्वस्यान्तर्बहि:साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभु: । विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥
ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
Verse 39
तत् सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रमथाग्निमार्दयत् ॥ ३९ ॥
ਤਦ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਉਠਿਆ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਜਿਹਾ ਤੇਜ ਫੈਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੁਰਗ-ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 40
कृत्यानल: प्रतिहत: स रथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्त: । वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्जनं समदहत् स्वकृतोऽभिचार: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਥਾਂਗਪਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਅੱਗ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈ। ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਬਣੀ ਉਹ ਅਭਿਚਾਰ-ਅੱਗ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾ ਕੇ ਸੁਦਕ੍ਸ਼ਿਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਮਾਰਿਆ।
Verse 41
चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् । सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम् ॥ ४१ ॥
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਉਸ ਅੱਗ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ—ਸਭਾ-ਭਵਨ, ਉੱਚੇ ਝਰੋਖਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਹਲ, ਅਨੇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਮਿਨਾਰਾਂ, ਗੋਦਾਮ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ-ਰਥਾਂ ਤੇ ਅੰਨ-ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਮੇਤ।
Verse 42
दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । भूय: पार्श्वमुपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: ॥ ४२ ॥
ਸਾਰੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਰਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 43
य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तम:श्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਤਯ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਸ ਵੀਰ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਜਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Pauṇḍraka was the king of Karūṣa who became intoxicated by praise from immature flatterers. Accepting their claims, he appropriated the name “Vāsudeva” and imitated the Lord’s insignia, mistaking external symbols and social validation for divine identity. The Bhāgavata frames this as a cautionary illustration of ahaṅkāra (false ego) and delusion (moha) when disconnected from śāstra and authentic realization.
Kṛṣṇa’s laughter highlights the ontological gap between mere costume and true divinity. The conch, disc, Śārṅga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Garuḍa banner are not decorative accessories; they signify the Lord’s intrinsic potency and sovereignty. Pauṇḍraka’s mimicry resembles theatrical acting—externally similar but devoid of the Lord’s svarūpa-śakti—thereby exposing the absurdity of self-made divinity.
The text states that by constant meditation on the Supreme Lord, Pauṇḍraka shattered material bondage and became ‘Kṛṣṇa conscious’ in the sense that absorption in Kṛṣṇa (even through antagonism or imitation) can purify by fixing the mind on the Absolute. Traditional Vaiṣṇava commentators distinguish this from pure bhakti: the benefit arises from intense viṣaya-smṛti (fixation on the Lord), though it lacks the loving intent of devotion.
Abhicāra is a destructive rite intended to harm an enemy through ritualized invocation of fiery forces. Sudakṣiṇa, seeking revenge, invoked a fire-demon through Dakṣiṇāgni under Śiva’s sanction. Yet the Bhāgavata demonstrates that such violence cannot override Bhagavān’s protection (poṣaṇa). When Sudarśana repelled the demon, the destructive force—being inherently violent and misdirected against the Supreme—recoiled onto its creators, burning Sudakṣiṇa and the officiating priests.
Sudarśana acts as the Lord’s instrument of dharma and protection. After neutralizing the abhicāra demon, Sudarśana pursued the threat to its source, destroying the infrastructure of a polity that had aligned itself with aggressive adharma against Kṛṣṇa and His devotees. The narrative emphasizes Kṛṣṇa’s effortless sovereignty: the Lord remains composed in Dvārakā while His divine energy restores order and removes danger.