Adhyaya 65
Balarāma Visits Vraja: Consoling the Gopīs and Dragging the Yamunā
ਦੁਆਰਕਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਨੰਦਗੋਕੁਲ ਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਦ-ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗੋਪ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰਖ਼ਬਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਿਮਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਸੰਦੇਹ ਜਤਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਾਧਾਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬਲਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਧੁ ਤੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਬਸੰਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਨੀ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਵਾਰੁਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਲਰਾਮ ਪਾਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਯਮੁਨਾ ਬੁਲਾਵਾ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹਲ ਨਾਲ ਨਦੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਨਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਦੀ-ਦੇਵੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਰੁਖ ਸਦੀਵੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਯਾਦਵ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलभद्र: कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थित: । सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठ: प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਭਗਵਾਨ ਬਲਭਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਤਕੰਠਾ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੰਦ ਗੋਕੁਲ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 2
परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दित: ॥ २ ॥
ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਗੋਪਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 3
चिरं न: पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वर: । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रै: सिषिचतुर्जलै: ॥ ३ ॥
[ਨੰਦ-ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—] “ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ਜ! ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਅਨੁਜ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਦਾ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਮਰ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਖਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗੋਪ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀਂ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 5
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਮਰ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਖਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗੋਪ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀਂ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 6
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਮਰ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੁਸਕਾਨ, ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਖਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ; ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਗੋਪ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀਂ ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
Verse 7
कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते । कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विता: ॥ ७ ॥
[ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—] “ਹੇ ਰਾਮ! ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਮ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਕੀ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ?”
Verse 8
दिष्ट्या कंसो हत: पापो दिष्ट्या मुक्ता: सुहृज्जना: । निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रिता: ॥ ८ ॥
ਸਾਡੀ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਕੰਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਸੱਜਣ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ। ਇਹ ਵੀ ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੱਭੀ।
Verse 9
गोप्यो हसन्त्य: पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृता: । कच्चिदास्ते सुखं कृष्ण: पुरस्त्रीजनवल्लभ: ॥ ९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ—“ਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਲਾਡਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਖੀ ਹੈ?”
Verse 10
कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च स: । अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति । अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुज: ॥ १० ॥
“ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ—ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਕਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਵੇਗਾ? ਅਤੇ ਕੀ ਮਹਾਬਾਹੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਡੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?”
Verse 11
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
“ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਤੱਕ—ਛੱਡਣ ਔਖੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੋੜ ਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ?”
Verse 12
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
“ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਭਰਾ, ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਤੱਕ—ਛੱਡਣ ਔਖੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ—ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੋੜ ਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ?”
Verse 13
कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वच: कृतघ्नस्य बुधा: पुरस्त्रिय: । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर- स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुरा: ॥ १३ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਤੇ ਚੰਚਲ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ? ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਜਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 14
किं नस्तत्कथया गोप्य: कथा: कथयतापरा: । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव न: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਗੋਪੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕੀ? ਹੋਰ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰੋ। ਜੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੀਆਂ।
Verse 15
इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदु: स्त्रिय: ॥ १५ ॥
ਇਹ ਬੋਲਦਿਆਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੌਰੀ ਦੀ ਹਾਸੀ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਮਨਮੋਹਕ ਨਿਗਾਹ, ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੋ ਪਈਆਂ।
Verse 16
सङ्कर्षणस्ता: कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमै: । सान्त्वयामास भगवान् नानानुनयकोविद: ॥ १६ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੌਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਭਗਵਾਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 17
द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च । राम: क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਉੱਥੇ ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਧਵ—ਇਹ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਰਹੇ।
Verse 18
पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना । यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृत: ॥ १८ ॥
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੌਮੁਦੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਹਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । पतन्ती तद् वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९ ॥
ਵਰੁਣ ਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਰੁਣੀ ਮਦਿਰਾ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਮਹਿਕਾ ਗਈ।
Verse 20
तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बल: । आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभि: समं पपौ ॥ २० ॥
ਉਸ ਮਧੁ-ਧਾਰਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਤੱਕ ਆਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲਲਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 21
उपगीयमानो गन्धर्वैर्वनिताशोभिमण्डले । रेमे करेणुयूथेशो माहेन्द्र इव वारण: ॥ २१ ॥
ਗੰਧਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਐਸੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਗਜਰਾਜ ਐਰਾਵਤ ਹਥਿਨੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 22
नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषु: कुसुमैर्मुदा । गन्धर्वा मुनयो रामं तद्वीर्यैरीडिरे तदा ॥ २२ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਦੇ ਸ਼ੌਰਯ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 23
उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुध: । वनेषु व्यचरत् क्षीवो मदविह्वललोचन: ॥ २३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਨਿਤਾਵਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਹਲਾਯੁਧ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਮਾਨੋ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ; ਮਦ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਡੋਲਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 24
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਜਯੰਤੀ—ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਕੋ ਕੁੰਡਲ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ ਕਮਲ-ਮੁਖੀ ਛਵੀ ਰੱਖੀ। ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 25
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੱਤੇ’ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਅਣਗੌਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਆਈ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਨਾ-ਆਈ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता । नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਪਾਪਣੀ! ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਲ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵਾਂਗਾ!
Verse 27
एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਟ ਖਾ ਕੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਯਮੁਨਾ-ਦੇਵੀ ਯਦੁਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਕੋਲ ਆਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਕੰਬਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਬੋਲੀ।
Verse 28
राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगत: पते ॥ २८ ॥
[ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ:] ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ, ਤੇਰੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਧਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 29
परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् । मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ। ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਭਕਤਵਤਸਲ! ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤ ਕਰ।
Verse 30
ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बल: । विजगाह जलं स्त्रीभि: करेणुभिरिवेभराट् ॥ ३० ॥
ਤਦ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਗਜਰਾਜ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਸੰਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਿਆ।
Verse 31
कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे । भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्ति: शुभां स्रजम् ॥ ३१ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਕਾਂਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਾਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 32
वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम् । रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारण: ॥ ३२ ॥
ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦਿਸੇ।
Verse 33
अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना । बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰਾਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਨੰਤ-ਵੀਰਯ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਣਾਏ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਯਮੁਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 34
एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे । रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम् ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਇਕੋ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਈਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਯੁਵਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
Their speech is the hallmark of viraha-bhakti: intense love expresses itself as complaint, irony, and apparent reproach, yet the mind cannot leave Kṛṣṇa for even a moment. In Bhāgavata theology, such “contrary” emotions are not mundane fault-finding but deepen remembrance (smaraṇa) and reveal the gopīs’ exclusive dependence (ananya-śaraṇatā).
It shows poṣaṇa and divine reciprocity: Kṛṣṇa does not abandon His devotees’ hearts, and He arranges consolation through His elder brother. Balarāma functions as the stabilizing, supportive principle (Saṅkarṣaṇa)—protecting the devotional community and sustaining Vraja’s emotional continuity within the broader narrative of Dvārakā.
On the līlā level, Yamunā disregards His summons, and the Lord asserts His authority playfully yet decisively. Theologically, Halāyudha’s act reveals His divine potency over nature and sacred geography: the river’s channels become a visible, enduring marker of līlā. Yamunā’s surrender underscores the Purāṇic theme that even deities honor Bhagavān when His true position is recognized.
In this narration, Kānti appears as a divine personification associated with splendor/beauty who offers royal adornments after Balarāma’s water-sport. The episode highlights the Lord’s aiśvarya (divine opulence) even within pastoral play, and it frames His enjoyment as sanctioned and celebrated by higher cosmic beings.