Adhyaya 63
Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)
ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਲੰਘਣ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤ ਨੇਤਾ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ-ਮੋਰਚਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਦਾ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯਾਦਵ ਦੈਤ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸਵਾਮਿਤ੍ਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੋਟਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਣ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਵਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼੍ਣੁ-ਜ੍ਵਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ; ਹਾਰਿਆ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਵਰ ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਇਸ ਲੀਲਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਭੈ ਦਾ ਵਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਪੁਰੁਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਹਲਾਦ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਣ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਿਚਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਵਧੂ ਸਮੇਤ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਤੱਤਵਕ ਸਮਾਧਾਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ-ਫਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 2
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥
ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ।
Verse 3
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਾਤਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ, ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਗਦ, ਸਾਂਬ, ਸਾਰਣ, ਨੰਦ, ਉਪਨੰਦ, ਭਦ੍ਰ ਆਦਿ—ਬਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਣ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾ ਬੈਠੇ।
Verse 4
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਾਤਵਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ, ਯੁਯੁਧਾਨ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ), ਗਦ, ਸਾਂਬ, ਸਾਰਣ, ਨੰਦ, ਉਪਨੰਦ, ਭਦ੍ਰ ਆਦਿ—ਬਾਰਾਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਣ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾ ਬੈਠੇ।
Verse 5
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ਼, ਫ਼ਸੀਲਾਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਟੁੱਟਦੇ ਵੇਖ ਬਾਣਾਸੁਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 6
बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥
ਬਾਣ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਨੰਦੀ ਬਲਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 7
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੇ ਗੁਹ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ) ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ, ਘੋਰ ਕੋਲਾਹਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 8
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥
ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕੁੰਭਾਂਡ ਅਤੇ ਕੂਪਕਰਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ, ਸਾਂਬ ਨੇ ਬਾਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਖੁਦ ਬਾਣ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ।
Verse 9
ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼, ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ-ਚਾਰਣ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੇ ਯਕਸ਼—ਸਾਰੇ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੁੱਧ ਵੇਖਣ ਆ ਗਏ।
Verse 10
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਭੂਤ, ਪ੍ਰਮਥ, ਗੁਹ੍ਯਕ, ਡਾਕਿਨੀ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਵੇਤਾਲ ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪ੍ਰੇਤ, ਮਾਤ੍ਰ, ਪਿਸਾਚ, ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥
ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਏ; ਪਰ ਸ਼ਾਰੰਗਪਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ, ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਰਵਤ ਅਸਤ੍ਰ, ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪਾਰਜਨ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਿੱਜ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜ ਨਾਰਾਇਣ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਇਆ।
Verse 14
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥
ਜ੍ਰੰਭਣ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਗਿਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਜੰਭਾਈ ਪਵਾ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਸ਼ੌਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਕੰਦ, ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦਾ, ਮੋਰ-ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 16
कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥
ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਮੁਸਲ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕੁੰਭਾਂਡ ਅਤੇ ਕੂਪਕਰਣ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਮਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰ ਗਈ।
Verse 17
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 18
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥
ਰਣ ਦੇ ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸੌ ਧਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਤਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਧਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ।
Verse 19
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਬਾਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਨੁੱਖ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ; ਉਸ ਦੇ ਸਾਰਥੀ, ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ।
Verse 20
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀ ਮਾਂ ਕੋਟਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨੰਗੀ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ।
Verse 21
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਗਦਾਗ੍ਰਜ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਨੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਪਾਸੇ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਰਥ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਭੱਜ ਗਿਆ।
Verse 22
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
ਭੂਤਗਣ ਭਜਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਵਰ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 23
अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
ਤਦ ਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਜ੍ਵਰ ਛੱਡਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਜ੍ਵਰ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ-ਜ੍ਵਰ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ।
Verse 24
माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥
ਵੈਸ਼ਣਵ-ਜ੍ਵਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਜ੍ਵਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਚੀਖ ਪਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਭੀ ਅਭਯ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 25
ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
ਸ਼ਿਵ-ਜ੍ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈਂ; ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰੋਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 26
कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
ਕਾਲ, ਦੈਵ, ਕਰਮ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ; ਸੁਖਮ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਦੇਹ-ਖੇਤਰ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਹੰਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ—ਬੀਜ ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਦੀ ਅਨੰਤ ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਮਾਇਆ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਹੈ।
Verse 27
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥
ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਤੇਰਾ ਅਵਤਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।
Verse 28
तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥
ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਜ੍ਵਰ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਠੰਢਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾੜਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਭੌਤਿਕ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹਿ ਕੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਜ੍ਵਰਾਸਤ੍ਰ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਹੋਈ ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 30
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥
ਇਉਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ-ਜ੍ਵਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਬਾਣਾਸੁਰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 31
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਣ ਛੱਡੇ।
Verse 32
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਬਾਣ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 34
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈਂ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈਂ—ਵਾਣੀ-ਮਯ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨਿਰਮਲ ਹਨ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈਂ।
Verse 35
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੇਰੀ ਨਾਭੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਤੇਰਾ ਮੁਖ, ਜਲ ਤੇਰਾ ਵੀਰਜ ਅਤੇ ਦਿਉਲੋਕ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਤੇਰਾ ਪੈਰ, ਚੰਦ ਤੇਰਾ ਮਨ, ਸੂਰਜ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਹਾਂ; ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੇਰੀ ਭੁਜਾ ਹੈ।
Verse 36
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਮ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਹਨ; ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਰਗ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਸ ਦਾ ਉਪਸਥ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ—ਤੂੰ ਹੀ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈਂ।
Verse 37
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਅਕੁੰਠਧਾਮਨ! ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਵਤਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਤਾਂ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 38
त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੋ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈਂ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਤੁਰਿਆ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਹੇਤੂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੋਵੇ।
Verse 39
यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਭੂਮਨ! ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਛਾਂ (ਬੱਦਲ) ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਛਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈਂ; ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 40
यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਿਮੜ ਕੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਉੱਪਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥
ਦੇਵ-ਦੱਤਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੱਗਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ।
Verse 42
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਮਰਤਿਆ ਤੈਨੂੰ—ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।
Verse 43
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ-ਚਿੱਤ ਮੁਨੀ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ।
Verse 44
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
ਭਵ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਆਓ ਉਸ ਦੇਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੀਏ—ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸਮਭਾਵੀ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚਾ ਸੁਹਿਰਦ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਕੋ ਇਕ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ।
Verse 45
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥
ਇਹ ਬਾਣਾਸੁਰ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਨੁਯਾਈ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੈਤ-ਰਾਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮੇਹਰ ਕਰੋ।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਤੁਹਾਡਾ ਨਿਰਣਯ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
Verse 47
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥
ਵੈਰੋਚਨੀ ਦਾ ਇਹ ਅਸੁਰ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਵਧ੍ਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ।
Verse 48
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
Verse 49
चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ; ਇਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਮੁੱਖ ਪਾਰਸ਼ਦ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
Verse 50
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਿਰ ਟੇਕ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਧੂ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ।
Verse 51
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਬਸਤਰਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪੂਰੀ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਮੋਦਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪਏ।
Verse 52
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਤੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੌਕ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ੰਖ, ਆਨਕ ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਧੁਨ ਵਿਚ, ਸੱਜਣ-ਸਬੰਧੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ।
Verse 53
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Frequently Asked Questions
They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.
Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.
They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.
Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.
Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.