Adhyaya 62
Ūṣā-Haraṇa, Bāṇāsura’s Pride, and Aniruddha’s Capture (Prelude to Hari–Śaṅkara Conflict)
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਊਸ਼ਾ–ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਮਹਾਂ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾਸੁਰ ਦਾ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਹੈ—ਉਹ ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਐਸ਼ਵਰਯਸ਼ਾਲੀ, ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਭਗਤ ਹੈ; ਤਾਣਡਵ ਵਿੱਚ ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ਼ਿਵ-ਸਮਾਨ ਵੀਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਧਵਜ ਟੁੱਟੇਗਾ’—ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਊਸ਼ਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨੀਲ-ਸ਼ਿਆਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਵਾਲੀ ਸਖੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੌਤ੍ਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਊਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਪਤ ਪ੍ਰੇਮ-ਲੀਲਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਮਰਿਆਦਾ-ਭੰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਬਾਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਣ ਦੇ ਨਾਗਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਕੈਦ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ–ਸ਼ਿਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बाणस्य तनयामूषामुपयेमे यदूत्तम: । तत्र युद्धमभूद् घोरं हरिशङ्करयोर्महत् । एतत् सर्वं महायोगिन् समाख्यातुं त्वमर्हसि ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਬਾਨਾਸੁਰ ਦੀ ਧੀ ਊਸ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਮਹਾਂਯੋਗੀ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच बाण: पुत्रशतज्येष्ठो बलेरासीन्महात्मन: । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी ॥ तस्यौरस: सुतो बाण: शिवभक्तिरत: सदा । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसन्धो दृढव्रत: । शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यमकरोत् पुरा ॥ तस्य शम्भो: प्रासादेन किङ्करा इव तेऽमरा: । सहस्रबाहुर्वाद्येन ताण्डवेऽतोषयन्मृडम् ॥ २ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬਾਨਾ ਮਹਾਤਮਾ ਬਲੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਨਾਸੁਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭਗਤ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੋਨਿਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ ਵਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 3
भगवान् सर्वभूतेश: शरण्यो भक्तवत्सल: । वरेण छन्दयामास स तं वव्रे पुराधिपम् ॥ ३ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਭਗਤਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
Verse 4
स एकदाह गिरिशं पार्श्वस्थं वीर्यदुर्मद: । किरीटेनार्कवर्णेन संस्पृशंस्तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ਤਾਕਤ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕੋਲ ਖੜੇ ਗਿਰਿਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਆਪਣੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 5
नमस्ये त्वां महादेव लोकानां गुरुमीश्वरम् । पुंसामपूर्णकामानां कामपूरामराङ्घ्रिपम् ॥ ५ ॥
[ਬਾਣ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਰਗੇ ਹੋ।
Verse 6
दो:सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मेऽभवत् । त्रिलोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वदृते समम् ॥ ६ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਯੋਧਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕੇ।
Verse 7
कण्डूत्या निभृतैर्दोर्भिर्युयुत्सुर्दिग्गजानहम् । आद्यायां चूर्णयन्नद्रीन् भीतास्तेऽपि प्रदुद्रुवु: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੰਗ ਦੀ ਖੁਜਲੀ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਨਿਕਲਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਜ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्ध: केतुस्ते भज्यते यदा । त्वद्दर्पघ्नं भवेन्मूढ संयुगं मत्समेन ते ॥ ८ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਤੇ ਬੋਲੇ—“ਮੂਰਖ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਯੋਧੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੇਰਾ ਝੰਡਾ ਟੁੱਟੇਗਾ; ਉਹੀ ਲੜਾਈ ਤੇਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗੀ।”
Verse 9
इत्युक्त: कुमतिर्हृष्ट: स्वगृहं प्राविशन्नृप । प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्ववीर्यनशनं कुधी: ॥ ९ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਕੁਮਤਿ ਬਾਣਾਸੁਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਘਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ—ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਸ—ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 10
तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् । कन्यालभत कान्तेन प्रागदृष्टश्रुतेन सा ॥ १० ॥
ਬਾਣ ਦੀ ਧੀ ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਰਤੀ ਦਾ ਸੁਖ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
Verse 11
सा तत्र तमपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी । सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम् ॥ ११ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਊਸ਼ਾ “ਕਿੱਥੇ ਹੋ, ਪ੍ਰੀਤਮ?” ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਸਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਬੈਠੀ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਈ ਅਤੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਈ।
Verse 12
बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश्चित्रलेखा च तत्सुता । सख्यपृच्छत् सखीमूषां कौतूहलसमन्विता ॥ १२ ॥
ਬਾਣ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਕੁੰਭਾਂਡ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ। ਉਹ ਊਸ਼ਾ ਦੀ ਸਖੀ ਸੀ; ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 13
कं त्वं मृगयसे सुभ्रु कीदृशस्ते मनोरथ: । हस्तग्राहं न तेऽद्यापि राजपुत्र्युपलक्षये ॥ १३ ॥
ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨੋਰਥ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
दृष्ट: कश्चिन्नर: स्वप्ने श्याम: कमललोचन: । पीतवासा बृहद्बाहुर्योषितां हृदयंगम: ॥ १४ ॥
ਊਸ਼ਾ ਬੋਲੀ—ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ: ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 15
तमहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु । क्वापि यात: स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे ॥ १५ ॥
ਉਸੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਮੈਂ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਮਧੁ ਮੈਨੂੰ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਹ ਕਿਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 16
चित्रलेखोवाच व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते । तमानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ १६ ॥
ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਬੋਲੀ—ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗੀ। ਜੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤੇਰਾ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਪਤੀ ਮੈਂ ਲਿਆਵਾਂਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ।
Verse 17
इत्युक्त्वा देवगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगान् । दैत्यविद्याधरान् यक्षान् मनुजांश्च यथालिखत् ॥ १७ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਪੰਨਗਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 18
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਵੰਸ਼ੀਆਂ—ਸ਼ੂਰ, ਆਨਕਦੁੰਦੁਭਿ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਊਸ਼ਾ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਹ!”
Verse 19
मनुजेषु च सा वृष्णीन् शूरमानकदुन्दुभिम् । व्यलिखद् रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता ॥ १८ ॥ अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्मुखी ह्रिया । सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਵੰਸ਼ੀਆਂ—ਸ਼ੂਰ, ਆਨਕਦੁੰਦੁਭਿ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਊਸ਼ਾ ਲੱਜਿਤ ਹੋਈ; ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਉਹੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਹ!”
Verse 20
चित्रलेखा तमाज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी । ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्णपालिताम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੌਤਰਾ (ਅਨਿਰੁੱਧ) ਜਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰੱਖਿਤ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 21
तत्र सुप्तं सुपर्यङ्के प्राद्युम्निं योगमास्थिता । गृहीत्वा शोणितपुरं सख्यै प्रियमदर्शयत् ॥ २१ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੁੰਦਰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੋਣਿਤਪੁਰ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਊਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
सा च तं सुन्दरवरं विलोक्य मुदितानना । दुष्प्रेक्ष्ये स्वगृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम् ॥ २२ ॥
ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਖ ਚਮਕਾ ਲਿਆ। ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 23
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
ਊਸ਼ਾ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਅਮੋਲਕ ਵਸਤ੍ਰ, ਮਾਲਾ, ਸੁਗੰਧ, ਧੂਪ, ਦੀਪ, ਆਸਨ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ; ਪਾਨੀਏ, ਨਾਨਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ।
Verse 24
परार्ध्यवास:स्रग्गन्धधूपदीपासनादिभि: । पानभोजनभक्ष्यैश्च वाक्यै: शुश्रूषणार्चित: ॥ २३ ॥ गूढ: कन्यापुरे शश्वत्प्रवृद्धस्नेहया तया । नाहर्गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रिय: ॥ २४ ॥
ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਊਸ਼ਾ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 25
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
ਯਦੂਵੀਰ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਕੁਆਰਾਪਣ ਦੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਹਟ ਚੁੱਕੀ ਊਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਸੁਖ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ਲੁਕਣਯੋਗ ਨਾ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਿਲਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 26
तां तथा यदुवीरेण भुज्यमानां हतव्रताम् । हेतुभिर्लक्षयां चक्रुरापृईतां दुरवच्छदै: ॥ २५ ॥ भटा आवेदयां चक्रू राजंस्ते दुहितुर्वयम् । विचेष्टितं लक्षयाम कन्याया: कुलदूषणम् ॥ २६ ॥
ਤਦ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਔਰਤਾਂ ਬਾਣਾਸੁਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ—“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਧੀ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਅਣਉਚਿਤ ਵਰਤਾਵ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੁਲ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 27
अनपायिभिरस्माभिर्गुप्तायाश्च गृहे प्रभो । कन्याया दूषणं पुम्भिर्दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे ॥ २७ ॥
“ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਹ ਕੁੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਰਦ ਵੇਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ—ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।”
Verse 28
तत: प्रव्यथितो बाणो दुहितु: श्रुतदूषण: । त्वरित: कन्यकागारं प्राप्तोऽद्राक्षीद् यदूद्वहम् ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਦੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਾਣ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 29
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
ਬਾਣਾਸੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗੇ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕੁੰਡਲਾਂ ਤੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਡਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 30
कामात्मजं तं भुवनैकसुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरमम्बुजेक्षणम् । बृहद्भुजं कुण्डलकुन्तलत्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम् ॥ २९ ॥ दीव्यन्तमक्षै: प्रिययाभिनृम्णया तदङ्गसङ्गस्तनकुङ्कुमस्रजम् । बाह्वोर्दधानं मधुमल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनमवेक्ष्य विस्मित: ॥ ३० ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਲਿੰਗਨ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਬਸੰਤ ਦੀ ਮਧੁਮੱਲਿਕਾ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਬਾਣਾਸੁਰ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 31
स तं प्रविष्टं वृतमाततायिभि- र्भटैरनीकैरवलोक्य माधव: । उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्डधरो जिघांसया ॥ ३१ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਾਣਾਸੁਰ ਅੰਦਰ ਆਇਆ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਧਵ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਡਟ ਕੇ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੰਡਧਾਰੀ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 32
जिघृक्षया तान् परित: प्रसर्पत: शुनो यथा शूकरयूथपोऽहनत् । ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्नमूर्धोरुभुजा: प्रदुद्रुवु: ॥ ३२ ॥
ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲਪਕੇ; ਤਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਮਾਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਭਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੇ ਭੱਜੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਰਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਈਆਂ ਸਨ।
Verse 33
तं नागपाशैर्बलिनन्दनो बली घ्नन्तं स्वसैन्यं कुपितो बबन्ध ह । ऊषा भृशं शोकविषादविह्वला बद्धं निशम्याश्रुकलाक्ष्यरौत्सीत् ॥ ३३ ॥
ਬਲੀ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਮਾਇਆਵੀ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਊਸ਼ਾ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਵਿਸਾਦ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ; ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਰੋ ਪਈ।
Frequently Asked Questions
Bāṇāsura is the powerful son of Bali Mahārāja, ruling Śoṇitapura and favored by Lord Śiva due to his devoted service. His importance lies in how his Śiva-bhakti, when mixed with intoxication of strength (mada), becomes the narrative catalyst for conflict with the Yadus. His pride invites Śiva’s prophetic warning that his flag will be broken by Śiva’s equal—setting the stage for Kṛṣṇa’s decisive intervention and the theological demonstration of the Lord’s supremacy and compassion.
Citralekhā uses both practical discernment and yogic siddhi. After hearing Ūṣā describe her dream-lover’s divine features (dark-blue complexion, lotus eyes, yellow garments, mighty arms), she draws accurate portraits of celestial beings and then the Vṛṣṇis of Dvārakā. Ūṣā identifies Aniruddha by emotional recognition. Citralekhā then travels via mystic skyway to Dvārakā and transports the sleeping Aniruddha to Śoṇitapura, illustrating how siddhi can function as an instrument within providential narrative—though not necessarily as a mark of spiritual maturity.
Aniruddha’s heroism easily disperses ordinary soldiers, but Bāṇāsura employs a specialized mystic weapon—nāga-pāśa (serpentine binding ropes)—to restrain him. In Bhāgavata narrative logic, such temporary reversals highlight the Lord’s larger orchestration: Aniruddha’s capture becomes the immediate cause for Kṛṣṇa and the Yadus to arrive, thereby fulfilling Śiva’s earlier prediction and moving the story toward the impending confrontation that will subdue Bāṇa’s pride while preserving the Lord’s devotees.
Ūṣā’s dream functions as a līlā-device that initiates mādhurya-rasa while also signaling divine arrangement beyond ordinary social planning. The dream establishes an irresistible attraction prior to physical meeting, emphasizing that relationships in Kṛṣṇa’s dynastic sphere often unfold under providential impetus. At the same time, the resulting secrecy and breach of royal decorum create the ethical and political tension that drives the plot toward Kṛṣṇa’s public intervention and the restoration of dharma through rightful resolution.