Adhyaya 61
Kṛṣṇa’s Queens, Their Sons, and Balarāma’s Victory over Rukmī at Dice (Aniruddha–Rocanā Marriage Context)
ਦੁਆਰਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਰ ਮਹਿਸ਼ੀ ਦਸ-ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਨੇਹਭਰੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਰਾਣੀਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਿਯ ਸਮਝਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਾਂਬ) ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਕੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਵੈਰੀ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਉੱਤਰ: ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਵਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਵਰਿਆ ਅਤੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਗੇ ਭੋਜਕਟ ਵਿੱਚ ਅਨਿਰੁੱਧ–ਰੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮੀ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਕੇ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਕਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਰੁਕਮੀ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਿੰਗ ਰਾਜਾ ਦੰਡਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਛਿਣ-ਭਿਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਟਸਥ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁਆਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਕਪਟ ਦੇ ਦੁਰਫਲ ਦੀ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला: । अजीजनन्ननवमान्पितु: सर्वात्मसम्पदा ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹਰ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦਸ-ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਮੂਹ ਨਿੱਜੀ ਐਸ਼ਵਰਿਆ-ਸੰਪਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।
Verse 2
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविद: स्त्रिय: ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਪਰ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 3
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र- सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पै: । सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमै: समशकन् वनिता विभूम्न: ॥ ३ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ-ਹਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਾਰੀ-ਚਰਮ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।
Verse 4
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकु: ॥ ४ ॥
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ ਭੌਂਹਾਂ ਲੱਜਾ-ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਭਾਵ ਦਿਖਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਦਾਂਪਤਿ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਵਰਗੇ ਉਹ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਾਵ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 5
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਵਧਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹੀਆਂ, ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ, ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਸਾਨ্নਿਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 6
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਕੋਲ ਸੈਂਕੜੇ ਦਾਸੀਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਸਨ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਉੱਤਮ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਮਲਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਾਨ ਭੇਟ ਕਰਦੀਆਂ, ਪੱਖਾ ਝਲਦੀਆਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਾਉਂਦੀਆਂ, ਕੇਸ ਸਵਾਰਦੀਆਂ, ਸੇਜ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ, ਸਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਟਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭੂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ।
Verse 7
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिता: । अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ, ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸੁਦੇਸ਼ਣ, ਬਲਵਾਨ ਚਾਰੁਦੇਹ, ਸੁਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਗੁਪਤ, ਭਦ੍ਰਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਚੰਦਰ, ਵਿਚਾਰੁ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਚਾਰੁ ਜੰਮੇ। ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 9
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ—ਚਾਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਸੁਦੇਸ਼ਣ, ਬਲਵਾਨ ਚਾਰੁਦੇਹ, ਸੁਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਗੁਪਤ, ਭਦ੍ਰਚਾਰੁ, ਚਾਰੁਚੰਦਰ, ਵਿਚਾਰੁ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਚਾਰੁ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 10
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਭਾਨੁ, ਸੁਭਾਨੁ, ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਨੁ, ਭਾਨੁਮਾਨ, ਚੰਦਰਭਾਨੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਅੱਠਵਾਂ ਅਤਿਭਾਨੁ, ਸ਼੍ਰੀਭਾਨੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁ। ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸਾਂਬ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ, ਵਿਜਯ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਵਿਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ ਸਨ। ਸਾਂਬ ਆਦਿ ਇਹ ਦਸ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 11
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਭਾਨੁ, ਸੁਭਾਨੁ, ਸ੍ਵਰਭਾਨੁ, ਪ੍ਰਭਾਨੁ, ਭਾਨੁਮਾਨ, ਚੰਦਰਭਾਨੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਅੱਠਵਾਂ ਅਤਿਭਾਨੁ, ਸ਼੍ਰੀਭਾਨੁ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਨੁ। ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਸਾਂਬ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ, ਵਿਜਯ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਵਿਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ। ਇਹ ਸਭ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 12
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸਾਂਬ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਪੁਰੁਜਿਤ, ਸ਼ਤਜਿਤ, ਸਹਸ੍ਰਜਿਤ, ਵਿਜਯ, ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਵਸੁਮਾਨ, ਦ੍ਰਵਿਡ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੁ। ਸਾਂਬ ਆਦਿ ਇਹ ਦਸ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 13
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृष: । आम: शङ्कुर्वसु: श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजिते: सुता: ॥ १३ ॥
ਨਾਗਨਜਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ—ਵੀਰ, ਚੰਦਰ, ਅਸ਼ਵਸੇਨ, ਚਿਤ੍ਰਗੁ, ਵੇਗਵਾਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਆਮ, ਸ਼ੰਕੁ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕੁੰਤੀ।
Verse 14
श्रुत: कविर्वृषो वीर: सुबाहुर्भद्र एकल: । शान्तिर्दर्श: पूर्णमास: कालिन्द्या: सोमकोऽवर: ॥ १४ ॥
ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸ਼੍ਰੁਤ, ਕਵੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼, ਵੀਰ, ਸੁਬਾਹੂ, ਭਦ੍ਰ, ਏਕਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ; ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੋਮਕ ਸੀ।
Verse 15
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बल: प्रबल ऊर्धग: । माद्रया: पुत्रा महाशक्ति: सह ओजोऽपराजित: ॥ १५ ॥
ਮਾਦ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਘੋਸ਼, ਗਾਤ੍ਰਵਾਨ, ਸਿੰਹ, ਬਲ, ਪ੍ਰਬਲ, ਊਰਧਗ, ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ, ਸਹ, ਓਜ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ।
Verse 16
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च । महांस: पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजा: क्षुधि: ॥ १६ ॥
ਮਿਤ੍ਰਵਿੰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਵ੍ਰਿਕ, ਹਰਸ਼, ਅਨਿਲ, ਗ੍ਰਿਧ੍ਰ, ਵਰਧਨ, ਉੰਨਾਦ, ਮਹਾਂਸ, ਪਾਵਨ, ਵਹ્નਿ ਅਤੇ ਖ਼ੁਧਿ।
Verse 17
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेन: शूर: प्रहरणोऽरिजित् । जय: सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यक: ॥ १७ ॥
ਭਦ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸੰਗ੍ਰਾਮਜਿਤ, ਬ੍ਰਿਹਤਸੇਨ, ਸ਼ੂਰ, ਪ੍ਰਹਰਣ, ਅਰਿਜਿਤ, ਜਯ ਅਤੇ ਸੁਭਦ੍ਰ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਮ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਕ।
Verse 18
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरे: । प्रद्यम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबल: । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥
ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਤਾਂਬ੍ਰਤਪਤ ਆਦਿ ਰੋਹਿਣੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਕਟ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਅਨਿਰੁੱਧ ਜੰਮਿਆ।
Verse 19
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवु: कोटिशो नृप । मातर: कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ।
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं रुक्म्यरीपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते । एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथ: ॥ २० ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬੋਲੇ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਰੁਕਮੀ, ਜੋ ਮੌਕਾ ਤੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ? ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਦੱਸੋ—ਇਹ ਦੋ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਵਿਆਹ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜ ਗਏ?
Verse 21
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन: ॥ २१ ॥
ਯੋਗੀ ਜਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ—ਜੋ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਦੂਰ ਹੈ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वृत: स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया । राज्ञ: समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮਵਤੀ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਨੰਗ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਆਪ ਵਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਕੋ ਰਥ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 23
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानित: । व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसु: प्रियम् ॥ २३ ॥
ਭਾਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਅਪਮਾਨਿਤ ਰੁਕਮੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਭੈਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਆਪਣੇ ਭਾਣਜੇ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 24
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली । उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਨੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਧੀ ਚਾਰੁਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 25
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरे: । रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसु: प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धन: ॥ २५ ॥
ਹਰੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਵੈਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਤਿਨ ਰੋਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਅਧਰਮ ਹੈ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਭੈਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਨੇਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 26
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ । पुरं भोजकटं जग्मु: साम्बप्रद्युम्नकादय: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੰਗਲ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਰੁਕਮਿਣੀ, ਬਲਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਂਬ-ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੋਜਕਟ ਨਗਰ ਗਏ।
Verse 27
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਆਹ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਿੰਗ ਆਦਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹਰਾ। ਉਹ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਲਤ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 28
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
ਵਿਆਹ ਮੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ ਕਾਲਿੰਗ-ਮੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਰਾਜਨ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇ; ਉਹ ਅੱਖ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਸ਼ਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 29
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्ग: प्राहसद् बलम् । दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुध: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌ, ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਫਿਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਮੀ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਤਦ ਕਾਲਿੰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਨਾਲ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਰਾਮ ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 30
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद् बल: । जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रित: ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨੀ; ਉਸ ਦਾਅ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਜਿੱਤ ਗਏ। ਪਰ ਧੋਖੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰੁਕਮੀ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹਾਂ!”
Verse 31
मन्युना क्षुभित: श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि । जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਖੌਲ ਉਠੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬਲਰਾਮ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਝੰਝਾਵਾਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਰੋਹ ਨਾਲ ਹੋਰ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਮੰਨ ਲਈ।
Verse 32
तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाश्रित: । रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
ਉਹ ਦਾਅ ਵੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਪਰ ਰੁਕਮੀ ਫਿਰ ਧੋਖੇ ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਗਵਾਹ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਣ!”
Verse 33
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लह: । धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਹੋਈ— “ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਜਿੱਤੀ ਹੈ; ਰੁਕਮੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।”
Verse 34
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदित: । सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदित: ॥ ३४ ॥
ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਵੈਦਰਭ ਰੁਕਮੀ— ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ— ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ ਜੀ) ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਉਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 35
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचरा: । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशा: ॥ ३५ ॥
[ਰੁਕਮੀ ਬੋਲਿਆ:] “ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਲੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣਾ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ।”
Verse 36
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासित: । क्रुद्ध: परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਮੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੁਭ ਵਿਆਹ-ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੁਕਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 37
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजै: ॥ ३७ ॥
ਕਲਿੰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਸੀ, ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਹੀ ਫੜ ਕੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਦੰਦ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 38
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥ ३८ ॥
ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਜ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਪੱਟ ਅਤੇ ਸਿਰ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਹੋ ਕੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 39
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਰੁਕਮੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਰੁਕਮਣੀ ਜਾਂ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁੱਟ ਨਾ ਜਾਣ।
Verse 40
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा: सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥ ४० ॥
ਫਿਰ, ਮਧੂਸੂਦਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸ਼ਾਰਹ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ, ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਰਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਭੋਜਕਟ ਤੋਂ ਦੁਆਰਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
Śukadeva explains that at the svayaṁvara Rukmavatī herself chose Pradyumna (Kāma’s re-embodiment), who then defeated rival kings and took her. Although Rukmī maintained enmity toward Kṛṣṇa, he sanctioned the marriage to please his sister Rukmiṇī—showing how familial affection can override political hatred, even when the heart remains hostile.
Rukmī repeatedly cheated after losing fair wagers, appealed to biased witnesses, ignored the ākāśa-vāṇī affirming Balarāma’s victory, and publicly insulted Him as an unqualified cowherd. In kṣatriya etiquette, cheating and humiliating a noble opponent—especially in a sacred wedding assembly—constitutes grave adharma and aparādha, provoking Balarāma’s decisive punishment.
It illustrates the Lord’s acintya-śakti: He can be fully present and reciprocally intimate with each devotee without division. The queens’ perception underscores His personalism—bhakti is relational—and simultaneously warns that finite minds cannot measure the Infinite by ordinary assumptions of exclusivity.
The text states Kṛṣṇa remained neutral to avoid rupturing affectionate ties with either Rukmiṇī (Rukmī’s sister) or Balarāma (His elder brother). The episode highlights dharma’s complexity in family systems: even when justice is enacted, speech and social response must consider relational duties and the prevention of further discord.
Principal names include Pradyumna (Rukmiṇī’s first son) and Sāmba (noted among Jāmbavatī’s sons), alongside many others from the chief queens. Such lists serve vaṁśānucarita: they anchor later narratives, establish the Yādava dynasty’s scale, and reinforce the theme that Kṛṣṇa’s household opulence is not mundane fertility but an expansion of divine sovereignty within human social forms.