Adhyaya 6
Pūtanā-mokṣa — The Witch Pūtanā’s Attempt and Kṛṣṇa’s Deliverance
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਗੋਕੁਲ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਪੂਤਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਈ ਅਤੇ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਲੱਗਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲਏ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਈ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्द: पथि वच: शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् । हरिं जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कित: ॥ १ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਝੂਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 2
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਗੋਕੁਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੰਸ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਗਈ ਭਿਆਨਕ ਪੂਤਨਾ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਸੀ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 3
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੋਕੁਲ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 4
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ ਪੂਤਨਾ ਰਾਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਦੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
ਉਸਦਾ ਲੱਕ ਪਤਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਲ ਮੱਲਿਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਹੈ।
Verse 6
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
ਉਸਦਾ ਲੱਕ ਪਤਲਾ, ਨਿਤੰਬ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਲਿਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਖਿਆਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਈ ਹੈ।
Verse 7
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् । बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਪੂਤਨਾ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਤੇਜ ਸੁਆਹ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 8
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षण: । अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधी: ॥ ८ ॥
ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਪੂਤਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਪੂਤਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਸਮਝ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਦਿਲ ਜ਼ਾਲਮ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ। ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 10
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ । गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणै: समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਣੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਥਣ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਥਣ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਪੀ ਲਏ।
Verse 11
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहु: प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਮਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਣ ਦਬਾਅ ਪੈਣ ਨਾਲ ਪੂਤਨਾ ਚੀਖੀ—“ਛੱਡੋ, ਛੱਡੋ, ਬਸ ਕਰੋ! ਮੇਰਾ ਦੁੱਧ ਹੋਰ ਨਾ ਪੀਓ!” ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਹੱਥ ਪੈਰ ਝਟਕਦੀ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਈ।
Verse 12
तस्या: स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जना: पेतु: क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
ਪੂਤਨਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚੀਖ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਤੇ ਲੋਕ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 13
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु- र्व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि । प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਪੂਤਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰīkਸ਼ਿਤ! ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਚਰਾਗਾਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ।
Verse 14
पतमानोऽपि तद्देहस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਰīkਸ਼ਿਤ! ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਵੀ ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਬਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਸੀ।
Verse 15
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ਉਸ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਲ ਦੇ ਫਾਲ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਖਿਲਰੇ ਵਾਲ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੱਡ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕੂਆਂ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੇ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਪੁਲਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਝੀਲ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੀਖ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੋਪਾਂ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ, ਕੰਨ ਤੇ ਸਿਰ ਹਿਲ ਗਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਉਗਰ, ਅਦਭੁਤ ਕਲੇਵਰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਏ।
Verse 16
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਲ ਦੇ ਫਾਲ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਕ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਡੂੰਘੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਟੋਏ ਡੂੰਘੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹਾਂ ਵਰਗੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਪੱਟਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਪੁਲਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਢਿੱਡ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 17
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹਲ ਦੇ ਫਾਲ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਕ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਡੂੰਘੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਟੋਏ ਡੂੰਘੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹਾਂ ਵਰਗੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਪੱਟਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਵੱਡੇ ਪੁਲਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਢਿੱਡ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 18
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਪੂਤਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 19
यशोदारोहिणीभ्यां ता: समं बालस्य सर्वत: । रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभि: ॥ १९ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨੇ ਹੋਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ।
Verse 20
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभि: ॥ २० ॥
ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗਊ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਹਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ।
Verse 21
गोप्य: संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयो: पृथक् । न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਤੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਨਿਆਸ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹੱਥ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਬਾਲਕ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੀਜ-ਨਿਆਸ ਕੀਤਾ।
Verse 22
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਜ ਕਰੇ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੀ ਮਣਿਮਾਨ, ਜੰਘਾਂ ਦੀ ਯਜ੍ਞ, ਕਮਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਅਤੇ ਉਦਰ ਦੀ ਹਯਾਸ੍ਯ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਕੇਸ਼ਵ, ਛਾਤੀ ਦੀ ਈਸ਼, ਗਲ ਦੀ ਸੂਰਜਦੇਵ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮੁਖ ਦੀ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਈਸ਼ਵਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 23
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਗਦਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਧਨੁਧਾਰੀ ਮਧੁਹੰਤਾ ਅਤੇ ਖੜਗਧਾਰੀ ਅਜਨਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਸਭ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਧਾਰੀ ਉਰੁਗਾਯ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਉੱਪਰੋਂ ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਰੁੜ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਹਲਧਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 24
इन्द्रियाणि हृषीकेश: प्राणान् नारायणोऽवतु । श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਦਾ ਪਤੀ ਤੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ ਅਤੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 25
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪૃਸ਼ਨਿਗਰਭ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਗੋਵਿੰਦ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਮਾਧਵ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਤੁਰਦਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਵੈਕੁੰਠ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ, ਤੂੰ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਭੋਗ/ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਯਜ੍ਞਭੁਕ—ਜੋ ਸਭ ਅਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਹੈ—ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 26
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
ਪ੍ਰਿਸ਼ਨਿਗਰਭ ਭਗਵਾਨ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ। ਖੇਡਦੇ ਵੇਲੇ ਗੋਵਿੰਦ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਸੁੱਤੇ ਵੇਲੇ ਮਾਧਵ। ਤੁਰਦੇ ਵੇਲੇ ਵੈਕੁੰਠ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਬੈਠੇ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਨਾਰਾਇਣ। ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਵੇਲੇ ਯਜ੍ਞਭੁਕ—ਸਭ ਦੁਸ਼ਟ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਭੈ—ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 27
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਯਾਤੁਧਾਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ—ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹ ਹਨ—ਅਤੇ ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਪਿਸਾਚ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ; ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਟਰਾ, ਰੇਵਤੀ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਪੂਤਨਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਹ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਉਨਮਾਦ, ਅਪਸਮਾਰ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਹਾਨੀ ਤੇ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਉਤਪਾਤ, ਵ੍ਰਿੱਧ-ਗ੍ਰਹ ਤੇ ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 28
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
ਕੋਟਰਾ, ਰੇਵਤੀ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਪੂਤਨਾ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਆਦਿ—ਉਨਮਾਦ ਤੇ ਅਪਸਮਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਦੇਹ-ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਉਤਪਾਤ, ਵ੍ਰਿੱਧ-ਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 30
श्रीशुक उवाच इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभि: कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ। ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਸੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गता: । विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिता: ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਵਾਲੇ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ।
Verse 32
नूनं बतर्षि: सञ्जातो योगेशो वा समास स: । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभि: ॥ ३२ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਸੂਦੇਵ ਜ਼ਰੂਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ?
Verse 33
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकस: । दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभ: । उत्थित: कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मन: ॥ ३४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਰਬੱਤੀ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 35
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
ਪੂਤਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਣੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?
Verse 36
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
ਪੂਤਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ, ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਸੀ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਈ, ਪਰ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਥਣ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸਦਗਤੀ ਪਾਈ। ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਥਣ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਵਸਤੂ ਅਰਪਣ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇਗੀ!
Verse 37
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਲੋਕ-ਵੰਦਿਤ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਥਣ ਪਿਆ; ਉਹ ਯਾਤੁਧਾਨੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਗਈ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ-ਸਮਾਨ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੰਨੀ ਧੰਨ ਹਨ!
Verse 38
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਵਰਗੇ ਲੋਕ-ਵੰਦਿਤ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਥਣ ਪਿਆ; ਉਹ ਯਾਤੁਧਾਨੀ ਵੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਗਈ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ-ਸਮਾਨ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੰਨੀ ਧੰਨ ਹਨ!
Verse 39
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੈਵਲ੍ਯ ਆਦਿ ਸਭ ਵਰਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਵਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਤੱਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 40
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੈਵਲ੍ਯ ਆਦਿ ਸਭ ਵਰਾਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਵਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਤੱਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 41
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकस: । किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययु: ॥ ४१ ॥
ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਸੜਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੁੰਘ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। “ਇਹ ਸੁਗੰਧ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ?” ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 42
ते तत्र वर्णितं गोपै: पूतनागमनादिकम् । श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिता: ॥ ४२ ॥
ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਤੋਂ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ।
Verse 43
नन्द: स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधी: । मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰīkਸ਼ਿਤ! ਉਦਾਰ ਤੇ ਸਾਦੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।
Verse 44
य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतम् । शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਬਾਲ-ਲੀਲਾ—ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਮੋਖ (ਵਧ) ਦੀ ਕਥਾ—ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਲਗਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bhāgavata logic emphasizes the Lord’s absolute purity and transformative touch: Pūtanā’s breast-offering, though motivated by violence, still became a form of contact-service to Bhagavān. Kṛṣṇa accepted the external act (dāna of milk/breast) and removed the internal poison (sin), granting an elevated result—demonstrating His bhakta-vātsalya and the supremacy of His grace over karma.
The metaphor indicates concealed aiśvarya: the infant appears ordinary to human eyes, yet His unlimited potency remains fully present. Yogamāyā covers His majesty to facilitate intimate Vraja relationships, while the līlā simultaneously reveals that the same child effortlessly destroys a rākṣasī.
The passage integrates Vraja’s maternal care with Vaiṣṇava siddhānta: mantras, nyāsa, and protective naming are subordinate supports, but the text explicitly concludes that uttering Viṣṇu’s name alone terrifies and disperses harmful beings. It teaches that the highest protection is nāma-āśraya (taking shelter of the Lord’s name), with rituals functioning as expressions of loving concern.
On the surface, Kaṁsa deputes Pūtanā to kill infants; at the deeper theological level, the chapter states she entered ‘having been sent by the superior potency of the Lord,’ meaning Bhagavān’s arrangement turns demonic aggression into līlā that protects Vraja, reveals Kṛṣṇa’s divinity, and delivers the demon—without compromising human moral agency.
The fragrance symbolizes purification (pāpa-kṣaya) resulting from Kṛṣṇa’s direct contact. The Bhāgavata uses sensory imagery—aguru-like aroma—to externalize an inner metaphysical change: contamination is burned away, leaving a sign of sanctity recognizable even to distant villagers.