Adhyaya 55
Pradyumna’s Abduction, Mahā-māyā, and the Slaying of Śambara
ਦੁਆਰਕਾ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਪੁਨਰੁੱਥਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦਗਧ ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੈਦਰਭੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਰੂਪ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ। ਨਿਯਤ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਸ਼ੰਬਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੱਛੀ ਸ਼ੰਬਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਤੱਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬੱਚਾ ਮਾਯਾਵਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਰਤੀ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮਾਤਾ-ਸਮਬੰਧ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ-ਨਿਯਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਰਤੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵਜਨਿਤ ਮਹਾਮਾਇਆ ਸਿਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੈਰੀ ਜਾਦੂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੈਤ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਤੀ ਸਮੇਤ ਦੁਆਰਕਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਕਥਾ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਦੁਵੰਸ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कामस्तु वासुदेवांशो दग्ध: प्राग् रुद्रमन्युना । देहोपपत्तये भूयस्तमेव प्रत्यपद्यत ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਦੇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਉਸੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भव: । प्रद्युम्न इति विख्यात: सर्वतोऽनवम: पितु: ॥ २ ॥
ਉਹ ਵੈਦਰਭੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 3
तं शम्बर: कामरूपी हृत्वा तोकमनिर्दशम् । स विदित्वात्मन: शत्रुं प्रास्योदन्वत्यगाद् गृहम् ॥ ३ ॥
ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਬੱਚਾ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਜਾਣ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜ ਗਿਆ।
Verse 4
तं निर्जगार बलवान् मीन: सोऽप्यपरै: सह । वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभि: ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਮੱਛੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ। ਉਹ ਮੱਛੀ ਹੋਰ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮੱਛੀਰੇਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਗਈ।
Verse 5
तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुरुपायनम् । सूदा महानसं नीत्वावद्यन् सुधितिनाद्भुतम् ॥ ५ ॥
ਮੱਛੀਰੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੰਬਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਰਸੋਈਏਆਂ ਨੂੰ ਰਸੋਈਘਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਕਸਾਈ ਦੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 6
दृष्ट्वा तदुदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन् । नारदोऽकथयत् सर्वं तस्या: शङ्कितचेतस: । बालस्य तत्त्वमुत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम् ॥ ६ ॥
ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਸੋਈਏਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਮਾਯਾਵਤੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਸ਼ੰਕਿਤ ਮਨ ਵਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬਾਲਕ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ—ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
ਮਾਇਆਵਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 8
सा च कामस्य वै पत्नी रतिर्नाम यशस्विनी । पत्युर्निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षती ॥ ७ ॥ निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदनसाधने । कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके ॥ ८ ॥
ਮਾਇਆਵਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਰਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਬੱਚਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढयौवन: । जनयामास नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम् ॥ ९ ॥
ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਵਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 10
सा तं पतिं पद्मदलायतेक्षणं प्रलम्बबाहुं नरलोकसुन्दरम् । सव्रीडहासोत्तभितभ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिरङ्ग सौरतै: ॥ १० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ਰਮਾਕਲ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਭਰਵੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਤੀ (ਮਾਇਆਵਤੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਸੀ।
Verse 11
तामह भगवान् कार्ष्णिर्मातस्ते मतिरन्यथा । मातृभावमतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ।"
Verse 12
रतिरुवाच भवान् नारायणसुत: शम्बरेणहृतो गृहात् । अहं तेऽधिकृता पत्नी रति: कामो भवान् प्रभो ॥ १२ ॥
ਰਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ; ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਰਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਧਿਵਤ ਪਤਨੀ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਾਮਦੇਵ ਹੋ।
Verse 13
एष त्वानिर्दशं सिन्धावक्षिपच्छम्बरोऽसुर: । मत्स्योऽग्रसीत्तदुदरादित: प्राप्तो भवान् प्रभो ॥ १३ ॥
ਉਹ ਅਸੁਰ ਸ਼ੰਬਰ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪੇਟ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 14
तमिमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुमात्मन: । मायाशतविदं तं च मायाभिर्मोहनादिभि: ॥ १४ ॥
ਹੁਣ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ, ਅਜਿੱਤ ਸ਼ੰਬਰ—ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ। ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆ-ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੋਹਨ ਆਦਿ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੋਗੇ।
Verse 15
परीशोचति ते माता कुररीव गतप्रजा । पुत्रस्नेहाकुला दीना विवत्सा गौरिवातुरा ॥ १५ ॥
ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ, ਬੱਛੜਾ ਗੁਆਈ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਤੜਫਦੀ ਹੈ।
Verse 16
प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने । मायावती महामायां सर्वमायाविनाशिनीम् ॥ १६ ॥
[ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਯਾਵਤੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ‘ਮਹਾ-ਮਾਯਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਮੋਹਣੀਆਂ ਮਾਯਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
स च शम्बरमभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् । अविषह्यैस्तमाक्षेपै: क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम् ॥ १७ ॥
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸ਼ੰਬਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣ ਕਠੋਰ ਤਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਭੜਕਾ ਕੇ ਝਗੜਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ।
Verse 18
सोऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभि: पदाहत इवोरग: । निश्चक्राम गदापाणिरमर्षात्ताम्रलोचन: ॥ १८ ॥
ਉਹ ਕੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੱਤ ਮਾਰੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਤੜਫ਼ ਉਠਿਆ। ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ।
Verse 19
गदामाविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने । प्रक्षिप्य व्यनदन्नादं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ॥ १९ ॥
ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਦਾ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੜਾਕੇ ਵਰਗੀ ਕਠੋਰ ਧੁਨੀ ਕੀਤੀ।
Verse 20
तामापतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् । अपास्य शत्रवे क्रुद्ध: प्राहिणोत् स्वगदां नृप ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼ੰਬਰ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਗਦਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਝਟਕ ਕੇ ਪਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਸੁੱਟੀ।
Verse 21
स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मयदर्शितम् । मुमुचेऽस्त्रमयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसोऽसुर: ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 22
बाध्यमानोऽस्त्रवर्षेण रौक्मिणेयो महारथ: । सत्त्वात्मिकां महाविद्यां सर्वमायोपमर्दिनीम् ॥ २२ ॥
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਇਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮਹਾਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
Verse 23
ततो गौह्यकगान्धर्वपैशाचोरगराक्षसी: । प्रायुङ्क्त शतशो दैत्य: कार्ष्णिर्व्यधमयत्स ता: ॥ २३ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਦੈਂਤ ਨੇ ਗੁਹਯਕਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਇਆਵੀ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਏ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
निशातमसिमुद्यम्य सकिरीटं सकुण्डलम् । शम्बरस्य शिर: कायात् ताम्रश्मश्र्वोजसाहरत् ॥ २४ ॥
ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਸਿਰ, ਜੋ ਮੁਕਟ, ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮੁੱਛਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
आकीर्यमाणो दिविजै: स्तुवद्भि: कुसुमोत्करै: । भार्ययाम्बरचारिण्या पुरं नीतो विहायसा ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਤਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਦੁਆਰਕਾ ਲੈ ਗਈ।
Verse 26
अन्त:पुरवरं राजन् ललनाशतसङ्कुलम् । विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहक: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਸੈਂਕੜੇ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਰੇ।
Verse 27
तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥
ਉਹਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਮੁਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਘਣੇ ਨੀਲੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝ ਲਿਆ; ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਲੁਕ ਗਈਆਂ।
Verse 28
तं दृष्ट्वा जलदश्यामं पीतकौशेयवाससम् । प्रलम्बबाहुं ताम्राक्षं सुस्मितं रुचिराननम् ॥ २७ ॥ स्वलङ्कृतमुखाम्भोजं नीलवक्रालकालिभि: । कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस्तत्र तत्र ह ॥ २८ ॥
ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਅਤੇ ਘਣੇ ਨੀਲੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝਿਆ; ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਲੁਕ ਗਈਆਂ।
Verse 29
अवधार्य शनैरीषद्वैलक्षण्येन योषित: । उपजग्मु: प्रमुदिता: सस्त्रीरत्नं सुविस्मिता: ॥ २९ ॥
ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ। ਤਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਸਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ।
Verse 30
अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गुभाषिणी । अस्मरत् स्वसुतं नष्टं स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ ३० ॥
ਉੱਥੇ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਵੈਦਰਭੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਭਿੱਜ ਗਏ।
Verse 31
को न्वयं नरवैदूर्य: कस्य वा कमलेक्षण: । धृत: कया वा जठरे केयं लब्धा त्वनेन वा ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਵਰਗਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ? ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 32
मम चाप्यात्मजो नष्टो नीतो य: सूतिकागृहात् । एतत्तुल्यवयोरूपो यदि जीवति कुत्रचित् ॥ ३२ ॥
ਜੇ ਮੇਰਾ ਉਹ ਗੁੰਮ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਚਗੀ-ਘਰ ਤੋਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗੀ ਹੀ ਉਮਰ ਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 33
कथं त्वनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्गधन्वन: । आकृत्यावयवैर्गत्या स्वरहासावलोकनै: ॥ ३३ ॥
ਪਰ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨੁਧਾਰੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਇੰਨਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ—ਦੇਹ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ, ਅੰਗਾਂ, ਚਾਲ, ਸੁਰ, ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹ ਵਿੱਚ ਵੀ?
Verse 34
स एव वा भवेन्नूनं यो मे गर्भे धृतोऽर्भक: । अमुष्मिन् प्रीतिरधिका वाम: स्फुरति मे भुज: ॥ ३४ ॥
ਹਾਂ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹੀ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਬਹੁਤ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 35
एवं मीमांसमानायां वैदर्भ्यां देवकीसुत: । देवक्यानकदुन्दुभ्यामुत्तम:श्लोक आगमत् ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੈਦਰਭੀ ਰੁਕਮਣੀ ਕੋਲ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ, ਉੱਤਮ-ਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ (ਵਸੁਦੇਵ) ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 36
विज्ञातार्थोऽपि भगवांस्तूष्णीमास जनार्दन: । नारदोऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम् ॥ ३६ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਚੁੱਪ ਰਹੇ; ਪਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਵੱਲੋਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
तच्छ्रुत्वा महदाश्चर्यं कृष्णान्त:पुरयोषित: । अभ्यनन्दन् बहूनब्दान् नष्टं मृतमिवागतम् ॥ ३७ ॥
ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦਾ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
Verse 38
देवकी वसुदेवश्च कृष्णरामौ तथा स्त्रिय: । दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर्मुदम् ॥ ३८ ॥
ਦੇਵਕੀ, ਵਸੁਦੇਵ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਣੀ ਰੁਕਮਿਣੀ—ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 39
नष्टं प्रद्युम्नमायातमाकर्ण्य द्वारकौकस: । अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन् ॥ ३९ ॥
ਗੁੰਮ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਘਰ ਆ ਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬੋਲੇ, “ਅਹੋ! ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬੱਚਾ ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ!”
Verse 40
यं वै मुहु: पितृसरूपनिजेशभावा- स्तन्मातरो यदभजन् रहरूढभावा: । चित्रं न तत् खलु रमास्पदबिम्बबिम्बे कामे स्मरेऽक्षविषये किमुतान्यनार्य: ॥ ४० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਲਈ ਮਾਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਆਮੀ ਸਮਝ ਕੇ ਪਰਮ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਮਦੇਵ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!
Frequently Asked Questions
Śambara recognizes Pradyumna as his destined enemy and acts preemptively, a common Purāṇic motif where adharma attempts to thwart providence (daiva). The kidnapping intensifies the theme of poṣaṇa: despite asuric strategy and māyā, the Lord’s lineage is preserved and ultimately triumphs.
The chapter states Kāmadeva—burned by Rudra—merged back into Vāsudeva to obtain a new body, then took birth from Kṛṣṇa as Pradyumna. The point is theological: even forces like desire (kāma) are purified and re-situated when sourced in and serving Vāsudeva, and Pradyumna embodies divine beauty that enchants yet remains under dharma and devotion.
Māyāvatī is Rati, Kāmadeva’s wife, placed in Śambara’s house. Because Pradyumna is Kāmadeva reborn, her conjugal bhāva awakens naturally. The narrative also clarifies dharmic boundaries: Pradyumna initially objects on the assumption of a maternal relationship, and the situation is resolved only after authoritative revelation (Nārada) establishes their true identities.
Mahā-māyā here is a higher mystic science associated with sattva (clarity and divine order) that nullifies lower, tamasic/daityic spells. Śambara’s sorcery—learned from Maya Dānava—relies on bewilderment and aggression, whereas Mahā-māyā functions as superior knowledge/power aligned with the Lord’s will, enabling Pradyumna to counter weapon-showers and illusionary assaults.
Pradyumna is described as a near-perfect reflection of Kṛṣṇa’s form—dark rain-cloud complexion, long arms, lotus face, ornaments—so the women’s initial misrecognition underscores the theological claim that he is ‘in no respect inferior’ in beauty. The episode also illustrates how divine beauty evokes powerful rasa, even requiring contextual knowledge to place emotions within proper relationships.