Adhyaya 52
Mucukunda’s Departure; Jarāsandha’s Pursuit; Prelude to Rukmiṇī’s Abduction (Rukmiṇī’s Message Begins)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਥਾ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ—ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਰੁਕਮਣੀ-ਵਿਆਹ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ। ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੁਫ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਦਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਘਟਦੀ ਕਾਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ ਤੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਜਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਥੁਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਯਵਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਤੇਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਰਾਸੰਧ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨਰਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਵਰਸ਼ਣ ਪਹਾੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ; ਜਰਾਸੰਧ ਪਹਾੜ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਰੱਖਿਆ ਦਵਾਰਕਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਲਰਾਮ-ਰੈਵਤੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਧੀ ਰੁਕਮਣੀ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਰਨਾ, ਰੁਕਮੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੂਤ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜਿਆ ਰੁਕਮਣੀ ਦਾ ਗੁਪਤ ਪੱਤਰ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਵਾਈ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं सोऽनग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दन: । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ।
Verse 2
संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਕਲੀਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 3
तप:श्रद्धायुतो धीरो नि:सङ्गो मुक्तसंशय: । समाधाय मन: कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥ ३ ॥
ਤਪ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਧੀਰ, ਨਿਸੰਗ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਮੁਕਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 4
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसह: शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥
ਉਹ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਾਮ; ਉੱਥੇ ਸਭ ਦਵੰਦ ਸਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 5
भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥ ५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਯਵਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਏ; ਮਲੇਛ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਨ ਦਵਾਰਕਾ ਲਿਜਾਣ ਲੱਗੇ।
Verse 6
नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितै: । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकप: ॥ ६ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬੈਲਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਨ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਤੇਈ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਜਰਾਸੰਧ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 7
विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਮਾਧਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 8
विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेलतुर्बहुयोजनम् ॥ ८ ॥
ਵੱਡਾ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਡਰ ਦਾ ਭਾਣਾ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਯੋਜਨ ਤੁਰੇ।
Verse 9
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागध: प्रहसन्बली । अन्वधावद् रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥ ९ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਮਗਧ ਜਰਾਸੰਧ ਉੱਚੀ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਰਥ-ਦਲ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ; ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ।
Verse 10
प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥ १० ॥
ਦੂਰ ਤੱਕ ਦੌੜ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਥੱਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ‘ਪ੍ਰਵਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦਰ ਸਦਾ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभि: समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ! ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲੁਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਲੱਕੜ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਪਹਾੜ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ । दशैकयोजनात्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੜਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਏ।
Verse 13
अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਯਾਦਵ ਸਮੁੰਦਰ-ਖਾਈ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਆਪਣੀ ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਗਏ।
Verse 14
सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ । बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ ॥ १४ ॥
ਮਾਗਧ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਮਰ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮਗਧ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ।
Verse 15
आनर्ताधिपति: श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदित: प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਨਰਤ ਦੇ ਧਨਵਾਨ ਅਧਿਪਤੀ ਰੈਵਤ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਰੈਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਠ! ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦਰਭੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਰੂਪਾ—ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ। ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਆਦਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਪੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੀਨ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 17
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਠ! ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦਰਭੀ—ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਰੂਪਾ—ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ। ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲਵ ਆਦਿ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ-ਪੱਖ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੀਨ ਲਿਆ ਸੀ।
Verse 18
श्रीराजोवाच भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ १८ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮਕ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਧੀ ਰੁਕਮਣੀ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 19
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजस: । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਗਧ, ਸ਼ਾਲਵ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਵਧੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਗਏ।
Verse 20
ब्रह्मन् कृष्णकथा: पुण्या माध्वीर्लोकमलापहा: । को नु तृप्येत शृण्वान: श्रुतज्ञो नित्यनूतना: ॥ २० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹੜਾ ਰਸਿਕ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 21
श्रीबादरायणिरुवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रा: कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਦਰਭ ਦਾ ਭੀਸ਼ਮਕ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਧੀ ਸੀ।
Verse 22
रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तर: । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती ॥ २२ ॥
ਰੁਕਮੀ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਫਿਰ ਰੁਕਮਰਥ, ਰੁਕਮਬਾਹੁ, ਰੁਕਮਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੁਕਮਮਾਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਮਹਾਨ ਸਤੀ ਰੁਕਮਣੀ ਸੀ।
Verse 23
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रिय: । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ २३ ॥
ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਰੂਪ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਪਤੀ ਮੰਨ ਲਿਆ।
Verse 24
तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥ २४ ॥
ਰੁਕਮਿਣੀ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਜਾਣ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 25
बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ २५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰੁਕਮੀ ਨੇ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
Verse 26
तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम् ॥ २६ ॥
ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਵੈਦਰਭੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਹਾਲਾਤ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारै: प्रवेशित: । अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥
ਦੁਆਰਕਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਬਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਦਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकस: ॥ २८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 29
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गति: । पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਸਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਮਲ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 30
कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मत: । वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनस: सदा ॥ ३० ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਵਿਜ! ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤੇਰਾ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 31
सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमान: स्वद्धर्मात् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਧਰਮ ਉਸ ਲਈ ਕਾਮਧੇਨੂ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 32
असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वर: । अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्ट: शेते सर्वाङ्गविज्वर: ॥ ३२ ॥
ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਬੇਚੈਨ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिण: शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਸਾਧੂ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 34
कच्चिद् व: कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजा: । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमाना: स मे प्रिय: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
Verse 35
यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥ ३५ ॥
ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ/ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ? ਜੇ ਗੁਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ; ਅਤੇ ਦੱਸ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ।
Verse 36
एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मण: परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾ ਲਈ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
श्रीरुक्मिण्युवाच श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਕਮਿਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭੁਵਨ-ਸੁੰਦਰ! ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਹ ਦਾ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਰੂਪ (ਦਾ ਵਰਣਨ) ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰਾ ਬੇਲਾਜ਼ ਚਿੱਤ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 38
का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ! ਕੁਲ, ਸ਼ੀਲ, ਰੂਪ, ਵਿਦਿਆ, ਜਵਾਨੀ, ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੈਂ। ਹੇ ਨਰਸਿੰਹ! ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕੁਲਵਤੀ, ਧੀਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹਯੋਗ ਕੁੜੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਚੁਣੇਗੀ?
Verse 39
तन्मे भवान् खलु वृत: पतिरङ्ग जाया- मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਅਰਪਣ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਭੂ, ਜਲਦੀ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਓ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਲਕियत ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਵਿਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੂਹੇ।
Verse 40
पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: । आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४० ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ, ਯੱਗਾਂ, ਦਾਨ, ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯਥੇਸ਼ਟ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਦਾਗ੍ਰਜ ਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜੇ; ਦਮਘੋਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 41
श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्त: समेत्य पृतनापतिभि: परीत: । निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਅਜਿਤ! ਕੱਲ੍ਹ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹੀਂ। ਫਿਰ ਚੈਦ੍ਯ ਅਤੇ ਮਗਧੇੰਦਰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈ ਜਾ।
Verse 42
अन्त:पुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्- त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ४२ ॥
ਮੈਂ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈਂ—“ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਜਾਵਾਂ?” ਮੈਂ ਇਕ ਉਪਾਅ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ: ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਲਦੇਵੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਯਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦुलਹਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਿਰਿਜਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 43
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरज:स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै । यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ, ਉਮਾ-ਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ, ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਕਠੋਰ ਵਰਤ-ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਣ ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੇ।
Verse 44
ब्राह्मण उवाच इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯਦੁਦੇਵ! ਇਹ ਗੁਪਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਦਿਓ।
Frequently Asked Questions
The phrase signals nara-līlā: the Lords are never overpowered, yet they enact humanlike strategies to accomplish broader purposes—relieving pressure on Mathurā, repositioning events toward Dvārakā, and drawing Jarāsandha into actions that reveal his ignorance (thinking the Lords burned). This preserves the līlā’s dramatic texture while affirming the Lord’s transcendence and sovereign control.
Traditional Purāṇic descriptions of Kali include diminishing longevity, strength, and bodily stature. Mucukunda’s observation functions as a narrative marker of yuga-transition awareness and as a moral-theological cue: recognizing decline, he turns from royal identity to bhakti-infused tapas at Badarikāśrama, illustrating the Bhāgavata’s preferred response to Kali—devotional orientation and inner renunciation.
Rukmiṇī (Vaidarbhī), daughter of King Bhīṣmaka of Vidarbha, is presented as the Lord’s eternal consort in the līlā context, hence described as a direct expansion of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī). The text uses this to frame the marriage not as ordinary alliance-building but as divine union, with political conflict (Śiśupāla’s party) serving as the backdrop for revealing Bhagavān’s supremacy and the devotee’s surrender.
Kṛṣṇa’s praise establishes a bhakti-ethical standard: true spiritual authority is marked by santoṣa, humility, and welfare for all beings. It also elevates the messenger’s dignity and models proper dharma for rulers and householders—suggesting that ritual status without inner contentment yields restlessness, whereas contentment grounded in dharma supports clarity, peace, and devotion.
It introduces the Vidarbha royal family, Rukmiṇī’s deliberate choice of Kṛṣṇa, the obstacle (Rukmī arranging her marriage to Śiśupāla), and the tactical solution (the Girijā temple procession). The chapter ends with the brāhmaṇa delivering Rukmiṇī’s confidential appeal and urging immediate action—creating a direct narrative handoff to the next chapter’s execution of the plan and the ensuing confrontation with rival kings.