Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਯਵਨ-ਭੈ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਯਵਨ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ (ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਚਤੁਰਭੁਜਤਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਵਨਮਾਲਾ) ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਅਸਤ੍ਰ ਤੇ ਪੈਦਲ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਦਾ ਅਪਹੁੰਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਗਮ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝ ਕੇ ਕਾਲਯਵਨ ਲੱਤ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਦੇਵ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਵਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋਇਆ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਘਰ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯਾਸਕਤ ਰਾਜਭੋਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨ ਸੇਵਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ਤਰੀ ਦੋਸ਼-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤਪ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਦਵਾਰਕਾ ਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ।
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ।
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤਰਾਂ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। 'ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ,' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਿਆ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ।
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਗਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਨ—ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਪੀਤ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ; ਨੇਤਰ ਨਵੇਂ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀਮਾਯ; ਮੁਖ ਕਮਲ ਸਮਾਨ, ਗੱਲ੍ਹ ਚਮਕਦਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਮਕਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ ਝਲਮਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਯਵਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੈ; ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ—ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਵਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਸੁੰਦਰਤਾ—ਸਭ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਨਿਹੱਥਾ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਨਿਹੱਥਾ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਦੌੜਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਜੋ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
ਹਰ ਪਗ ਤੇ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਲਯਵਨ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਂਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਯਵਨ ਨੇ ਤਾਣਾ ਮਾਰਿਆ—“ਯਦੂ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਤੈਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ!” ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਹਾਲੇ ਧੁਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਗਵਾਨ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲਯਵਨ ਵੀ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਲਿਆ ਕੇ ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ!” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੂਰਖ ਕਾਲਯਵਨ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੱਤ ਮਾਰੀ।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੰਮੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਾਲਯਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈ; ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਕਾਲਯਵਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਸੀ? ਉਹ ਕਿਸ ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਸੀ? ਯਵਨਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਉਹ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ?
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਮਾਂਧਾਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨੂੰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਪਾ ਕੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕਠਿਨ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸਰਾਮ ਕਰੋ।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਣੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਮਾਤ੍ਯ-ਮੰਤਰੀ, ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਜਾ—ਹੁਣ ਜੀਵਿਤ ਨਹੀਂ; ਕਾਲ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਹਾ ਲਿਆ।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
ਅਖੰਡ ਕਾਲ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਮਰਣਹਾਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੰਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ—ਕੈਵਲ੍ਯ (ਮੋਖ਼ਸ਼) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ; ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਵ-ਦੱਤ ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲੇਟ ਗਿਆ।
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
ਯਵਨ ਦੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਇਆ।
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਹਨ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ, ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦਰਸ਼ਨੀਯ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਛਵੀ ਅਤੁਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਵਿਕਰਮ ਤੇ ਅਜੈ ਤেজ ਸੀ। ਉਸ ਤেজ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਹਨ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ, ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦਰਸ਼ਨੀਯ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਛਵੀ ਅਤੁਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਵਿਕਰਮ ਤੇ ਅਜੈ ਤেজ ਸੀ। ਉਸ ਤেজ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਹਨ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ, ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦਰਸ਼ਨੀਯ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਛਵੀ ਅਤੁਲ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਵਿਕਰਮ ਤੇ ਅਜੈ ਤেজ ਸੀ। ਉਸ ਤেজ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਬੁੱਧੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਘਣ-ਸ਼ਿਆਮ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਅਤੇ ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਸਨ; ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੌਵਨ-ਛਵੀ ਅਤੁੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਭिभੂਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਜੇਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ? ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਕਾਂਟਿਆਂ ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹੋ?
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋ? ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਸੂਰਜਦੇਵ, ਚੰਦਰਦੇਵ, ਮਹੇਂਦਰ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲ ਹੋ?
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਮਿਟਾ ਰਹੇ ਹੋ।
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਜਨਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ (ਵੰਸ਼) ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ।
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘਰ! ਅਸੀਂ ਇක්ෂਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਤਿਤ ਖ਼ਤਰੀ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਯੌਵਨਾਸ਼ਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਜਾਗਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸੁੱਤਾ ਸੀ; ਹੁਣੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਦੀਪਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲੇ।
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜ ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋ।
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਭਗਵਾਨ ਭੂਤਭਾਵਨ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਖਾ, ਮੇਰੇ ਜਨਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੂੜ-ਕਣ ਗਿਣ ਲਵੇ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਗੁਣ, ਕਰਮ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੋਈ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣਦੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸਖਾ, ਮੇਰੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜਨਮ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਯਦੁ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਘਰ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ; ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਸਖਾ, ਮੇਰੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜਨਮ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਯਦੁ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਆਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਘਰ ਅਵਤਾਰ ਲਿਆ; ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
ਮੈਂ ਕਾਲਨੇਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਕংস ਨੂੰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਆਦਿ ਸਾਧੂ-ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਯਵਨ ਤੇਰੀ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
ਮੈਂ ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਰ ਮੰਗ; ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਸੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸੁਖ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਖ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਮਤਿ ਮੈਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਰੂਪੀ ਅੰਧ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਨਾਸਵੰਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਇਸਤਰੀ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਅੰਤਹੀਣ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
ਘੜੇ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਰਗੇ ਜੜ੍ਹ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਨਰਦੇਵ’ ਬਣ ਬੈਠਾ। ਰਥੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ, ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਘਮੰਡ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਅਣਗਿਣਿਆ ਕੀਤਾ।
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ‘ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਉਨਮੱਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਵਧੇ ਹੋਏ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ—ਸਦਾ ਸਚੇਤ—ਅਚਾਨਕ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖਾ ਸੱਪ ਚੂਹੇ ਲਈ ਦੰਦ ਚਾਟਦਾ ਮੌਤ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
ਜੋ ਦੇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥਾਂ ਜਾਂ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੇਹ ਤੇਰੇ ਅਤਿ-ਅਜੈ ਕਾਲ-ਬਲ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਲ’, ‘ਕੀੜੇ’ ਜਾਂ ‘ਰਾਖ’ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਕੱਖ ਸਨ ਉਹ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਥੁਨ ਸੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਵਾਂਗ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਤਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ‘ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹਾਂ’ ਸੋਚ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਜਦੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਤਸੰਗਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਤਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ, ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਤੁਸੀਂ—ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਲਗਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਸੀ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸੰਤ-ਸੁਭਾਵ ਰਾਜੇ ਇਕਾਂਤ ਵ੍ਰਤ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ—ਇਹੀ ਵਰ ਨਿਰਕਾਮ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਹਰੀ! ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜਾ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਵਰ ਚੁਣੇਗਾ?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਜੋ-ਤਮੋ-ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਰਗੁਣ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈਂ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨਸਰੂਪ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ।
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਛੇ ਵੈਰੀ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹੇ ਈਸ਼, ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਤ੍ਯਸਰੂਪ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਸ਼ੋਕਹਰ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਰਵਭੌਮ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰੀ ਮਤਿ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਲੁਭਾਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਭੌਤਿਕ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਲੁਭਾਇਆ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੀ ਅਪ੍ਰਮਾਦਤਾ—ਸਾਵਧਾਨੀ—ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ। ਮੇਰੇ ਇਕਾਂਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਧੀਰ ਬੁੱਧੀ ਕਦੇ ਭੌਤਿਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਅਭਕਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮੁੜ ਉੱਠਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ। ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ, ਅਨਪਾਇਨੀ ਭਗਤੀ ਰਹੇ।
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਤੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤਪ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ।
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਗਲੇ ਹੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣੇਂਗਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.