Adhyaya 50
Jarāsandha’s Siege of Mathurā, Kṛṣṇa-Balarāma’s Victory, and the Founding of Dvārakā amid Kālayavana’s Threat
ਕੰਸ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀਆਂ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਤੇਈਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ-ਕਾਰਣ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ-ਸਮ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ—ਭੂਭਾਰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ। ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤੇ ਅਸਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੀਆਂ ਨਿੰਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਣ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਮਾਗਧ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਰਣਭੂਮੀ ‘ਰਕਤ-ਨਦੀਆਂ’ ਵਰਗੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਲਰਾਮ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਲੱਜਿਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਰੂਪ ਹਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਵਾਰ ਹਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਾਲਯਵਨ ਵੱਡੀ ਯਵਨ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਦੋਹਰੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਅਜੇਯ ਕਿਲ੍ਹਾ-ਨਗਰੀ ਦਵਾਰਕਾ ਬਣਵਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਵਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਦੀ ਪਲਾਇਨ-ਉੱਧਾਰ ਲੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕংস ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ, ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 2
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
ਦੁੱਖੀ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ, ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
Verse 3
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਨ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 4
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥
ਤੇਈ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਯਾਦੂਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਥੁਰਾ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ।
Verse 5
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ਉਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਲੰਘਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲੀਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ਉਸ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਲੰਘਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਮਨੁੱਖੀ ਲੀਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਉਪਾਅ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 7
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ:] ਇਹ ਫੌਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਗਿਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ; ਪਰ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇਗਾ।
Verse 8
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—] ਇਹ ਫੌਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ; ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ—ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਗੇ ਉਹ ਫਿਰ ਫੌਜ ਜੋੜੇਗਾ।
Verse 9
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
ਮੇਰੇ ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹੀ ਹੈ—ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣਾ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ।
Verse 10
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित् ॥ १० ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਧਰਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 11
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
ਗੋਵਿੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਦੋ ਰਥ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਸਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ।
Verse 12
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਨਾਤਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤਦ ਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
ਹੇ ਆਰਯ ਬਲਰਾਮ! ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਯਾਦਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੰਕਟ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਰਥ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 14
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
ਹੇ ਆਰਯ ਬਲਰਾਮ! ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਯਾਦਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੰਕਟ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਰਥ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅਸਤ੍ਰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਈ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਤੁਸੀਂ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 15
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ—ਕਵਚ ਪਾ ਕੇ, ਚਮਕਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਫੌਜ ਸੀ।
Verse 16
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦਾਰੂਕ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ। ਤਦੋਂ ਵੈਰੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦੀ ਕੰਪਕੰਪੀ ਛਾ ਗਈ।
Verse 17
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥
ਮਗਧ ਰਾਜ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪੁਰਸ਼ਾਧਮ! ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਲੜਨਾ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਬੰਧੂਹੰਤਾ, ਚਲਾ ਜਾ—ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੜਾਂਗਾ।”
Verse 18
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਮ! ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਤਾਂ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾ, ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਚੇ ਸੂਰਮੇ ਖਾਲੀ ਸ਼ੇਖੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੇ; ਉਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੌਰਖ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 20
श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡੇ ਬਲ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਮਧੁਵੰਸ਼ੀ ਮਾਧਵ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ, ਰਥਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਅੱਟਾਲਿਕਾਂ, ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਤਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 22
हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥
ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਆਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟੰਕਾਰਿਆ।
Verse 23
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੂਣੀਰ ਵਿਚੋਂ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ, ਡੋਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ। ਉਹ ਬਾਣ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਦੇ ਗਏ; ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਬਾਣ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਜਲਦੇ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 24
निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥
ਕੁੰਭ-ਸਥਾਨ ਫੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਹਾਥੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਗਰਦਨ ਕੱਟੇ ਘੋੜੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਢੇਰ ਹੋ ਗਏ। ਘੋੜੇ, ਝੰਡੇ, ਸਾਰਥੀ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਸਮੇਤ ਰਥ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਕੱਟੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੰਘਾਂ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 25
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਲਹੂ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰ ਕੱਛੂਆਂ ਵਰਗੇ, ਮਰੇ ਹਾਥੀ ਟਾਪੂਆਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਮਰੇ ਘੋੜੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿੱਸਦੇ; ਹੱਥ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਵਾਲ ਜਲ-ਘਾਹ ਵਰਗੇ, ਧਨੁਸ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹਥਿਆਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
Verse 26
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਲਹੂ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਤੇ ਜੰਘਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲ ਜਲ-ਘਾਹ ਵਰਗੇ, ਧਨੁਸ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਝਾੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਘਣੇ ਸਨ। ਛੁਰੀਆਂ ਡਰਾਉਣੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮਣੀ-ਰਤਨ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪੱਥਰ-ਕੰਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਸਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਹੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Verse 27
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ਇਹ ਲਹੂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਇਰਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹਾਦਰਾਂ ਲਈ ਆਪਸੀ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਉੱਥੇ ਅਪਰਿਮੇਯ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੇ ਮੂਸਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿ ਤੁਰੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਰ ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਵਾਂਗ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਟਾਪੂਆਂ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਘੋੜੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸੀ।
Verse 29
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
ਜੋ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 30
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਸਾਹ ਬਾਕੀ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੂਜੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
ਵਰੁਣ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਰੱਸੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਜਰਾਸੰਧ ਰਾਹੀਂ ਅਜੇ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
ਜਰਾਸੰਧ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੋ ਸੁਆਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਯਾਦਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।'
Verse 33
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
ਲੋਕਨਾਥ ਦੋ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਿਆ ਜਰਾਸੰਧ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਯਾਦਵਾਂ ਹੱਥੋਂ ਤੇਰੀ ਹਾਰ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਅਟੱਲ ਫਲ ਹੈ।”
Verse 34
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 35
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜਿਹੇ ਜ्वर ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਵੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 36
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਜਿਹੇ ਜ्वर ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਵੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 37
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ; ਅਨੇਕ ਭੇਰੀ-ਤੂਰਯ, ਵੀਣਾ, ਵੇਣੂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਇਕਸੁਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਤਿਉਹਾਰੀ ਤੋਰਣ ਬੰਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਗਰ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 38
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਗੂੰਜ ਉਠੇ; ਭੇਰੀ-ਤੂਰਯ, ਅਨੇਕ ਢੋਲ, ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਇਕਸਾਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਥਾਂ ਝੰਡੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਤਸਵ ਦੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਨਾਗਰਿਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 39
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦਹੀਂ, ਅਖ਼ਤ, ਭੁੰਨੇ ਚੌਲ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 40
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ—ਅਰਥਾਤ ਮਰੇ ਹੋਏ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗਹਿਣੇ—ਯਦੂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਤਾਰਾਂ ਵਾਰ ਓਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਾਰਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ।
Verse 42
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਸਦਾ ਜਰਾਸੰਧ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ।
Verse 43
अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥
ਅਠਾਰਵੀਂ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਹੀ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਓਸ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੂਰਮਾ ਯਵਨ ਕਾਲਯਵਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 44
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥
ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਆ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮਲੇੱਛ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।
Verse 45
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹਾਏ! ਅੱਜ ਯਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਆ ਪਿਆ ਹੈ।”
Verse 46
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥
ਇਹ ਮਹਾਬਲੀ ਯਵਨ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਘੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੀ ਅੱਜ, ਕੱਲ੍ਹ ਜਾਂ ਪਰਸੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ।
Verse 47
आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥
ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਾਲਯਵਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਈਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਲਵਾਨ ਜਰਾਸੰਧ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 48
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਵਾਂਗੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਯਵਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਾਂਗੇ।
Verse 49
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ।
Verse 50
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਨੈਪੁਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਚੌੜੀਆਂ ਰਥੀਆਂ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਲੀਆਂ ਵਾਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀਆਂ ਸਨ; ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਪਵਨ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੋਪੁਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੀਆਂ ਅੱਟਾਲਿਕਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਂਦੀ-ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕੋਠੇ; ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕੂਟ, ਅੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼, ਅਤੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਮਰਕਤ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਮਿਨਾਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਨਗਰ, ਯਦੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 51
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਨੈਪੁਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਚੌੜੀਆਂ ਰਥੀਆਂ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਲੀਆਂ ਵਾਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀਆਂ ਸਨ; ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਪਵਨ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੋਪੁਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੀਆਂ ਅੱਟਾਲਿਕਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਂਦੀ-ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕੋਠੇ; ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕੂਟ, ਅੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼, ਅਤੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਮਰਕਤ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਮਿਨਾਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਨਗਰ, ਯਦੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 52
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਨੈਪੁਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਚੌੜੀਆਂ ਰਥੀਆਂ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਲੀਆਂ ਵਾਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀਆਂ ਸਨ; ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਪਵਨ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗੋਪੁਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੀਆਂ ਅੱਟਾਲਿਕਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਂਦੀ-ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕੋਠੇ; ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕੂਟ, ਅੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਲਸ਼, ਅਤੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਮਰਕਤ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰੇ ਦੀ ਮਿਨਾਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਨਗਰ, ਯਦੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 53
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਨਗਰੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ-ਸ਼ਿਲਪ ਨੈਪੁਣਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰਾਹ ਵੱਡੇ ਭੂਖੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਯਥਾਵਾਸਤੁ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਨ; ਸੁਰਗ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਾਗ਼-ਉਪਵਨ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦੀਆਂ ਸੁਵਰਨ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਫਟਿਕਮਈ ਅੱਟਾਲ-ਗੋਪੁਰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਘਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕਲਸ਼, ਅੱਗੇ ਸੁਵਰਨ ਕੁੰਭ, ਅਤੇ ਫਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਰਕਤ ਜੜੇ ਹੋਏ; ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਂਦੀ-ਪੀਤਲ ਦੇ ਕੋਠੇ, ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਥਬਲ ਸਨ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਰੇ ਦਾ ਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਸੀ; ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਹ ਨਗਰੀ ਯਦੁਨਾਥ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 54
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥
ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ-ਭਵਨ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦਾ ਰੁੱਖ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸੁਧਰਮਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਮਰਤਯ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮਰਤਯ-ਧਰਮ, ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ।
Verse 55
श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥
ਵਰੁਣ ਨੇ ਮਨ ਵਰਗੇ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦਿੱਤੇ—ਕੁਝ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸ਼ਿਆਮ, ਕੁਝ ਚਿੱਟੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਠ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 56
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ! ਜਦੋਂ ਹਰਿ ਭਗਵਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਜਿਹੜੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਹੁਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 57
तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥
ਉੱਥੇ ਹਰਿ ਨੇ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਓਥੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਕ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ, ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਨਿਰਾਯੁਧ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s stated intention is strategic and teleological: the immediate goal is to remove the earth’s burden by annihilating massive armies, while Jarāsandha is preserved for a later necessity in the Lord’s unfolding plan. The text also shows that Bhagavān’s līlā can operate through future causal links, not merely immediate victory.
This chapter notes a repeated cycle of seventeen defeats: Jarāsandha arrives with akṣauhiṇī divisions, the Vṛṣṇis—protected by Kṛṣṇa—destroy his forces, and Jarāsandha is released to depart, only to return again, intensifying the bhū-bhāra theme.
Kālayavana is a powerful Yavana (barbarian) warrior, appearing here as a new external threat that creates a two-front crisis alongside Jarāsandha. His siege forces Kṛṣṇa to shift from defending Mathurā to founding Dvārakā, advancing the narrative into the next major arc.
Kṛṣṇa proposes an immediate, impregnable refuge to protect the Yadu clan from simultaneous assaults. The sea-fortress ensures the devotees’ safety while enabling Kṛṣṇa and Balarāma to engage threats without exposing their dependents—an application of rakṣaṇa (protection of devotees) within dharmic statecraft.
The chapter explicitly frames Kṛṣṇa as the world’s original cause who nonetheless adopts nara-vat conduct—deliberation, strategy, and staged outcomes—so that His līlā remains relatable and instructive. This preserves both His transcendence (aiśvarya) and His intimate accessibility (mādhurya), which sages glorify.