Adhyaya 5
Nanda Mahārāja Celebrates Kṛṣṇa’s Birth; Vasudeva Warns of Danger
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਸ ਗੁਪਤ ਦਿਵ੍ਯ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਰੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਮੰਤ੍ਰਵਿਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਅਨਾਜ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਪ-ਗੋਪੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੰਗੀਤ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜ ਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਭਾਵ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੰਦ ਕংস ਨੂੰ ਕਰ ਦੇਣ ਮਥੁਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਪਰ ਭਾਗ੍ਯ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਦੇਵ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕংস ਦੀ ਵੈਰਤਾ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਮਨ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਵਜਾਤ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਾਤਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਵਾਈ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਮਨ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਮੰਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਪਾਠ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਵਜਾਤ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਾਤਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰਵਾਈ।
Verse 3
धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्य: समलङ्कृते । तिलाद्रीन्सप्त रत्नौघशातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ३ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕਪੜਿਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਵੀਹ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਢੇਰ ਵੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 4
कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुध्यन्ति दानै: सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤੂਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਪ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
सौमङ्गल्यगिरो विप्रा: सूतमागधवन्दिन: । गायकाश्च जगुर्नेदुर्भेर्यो दुन्दुभयो मुहु: ॥ ५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ। ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਵੰਦੀਜਨ—ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਠਕ—ਘੋਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਭੇਰੀ ਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੂੰਜੇ।
Verse 6
व्रज: सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तर: । चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणै: ॥ ६ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਵ੍ਰਜਪੁਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਧਵਜ-ਪਤਾਕੇ, ਤੋਰਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਜਾਏ ਗਏ; ਆੰਗਣ, ਸੜਕ ਨੇੜੇ ਦੇ ਗੇਟ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ—ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਾੜੂ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 7
गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रातैलरूषिता: । विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिन: ॥ ७ ॥
ਗਾਂਵਾਂ, ਬਲਦਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲਦੀ ਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਣਿਜ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਸਜੇ ਸਨ; ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਕਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸਨ।
Verse 8
महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिता: । गोपा: समाययू राजन् नानोपायनपाणय: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਕੰਜੂਕ ਤੇ ਪੱਗ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗੋਪ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਘਰ ਆਏ।
Verse 9
गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदाया: सुतोद्भवम् । आत्मानं भूषयांचक्रुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभि: ॥ ९ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਅੰਜਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਸਜਾਇਆ।
Verse 10
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतय: । बलिभिस्त्वरितं जग्मु: पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचा: ॥ १० ॥
ਨਵੇਂ ਕੇਸਰ ਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ, ਭਰੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਅਤੇ ਦੌੜਦਿਆਂ ਹਿਲਦੇ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਲਦੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਈਆਂ।
Verse 11
गोप्य: सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्य- श्चित्राम्बरा: पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षा: । नन्दालयं सवलया व्रजतीर्विरेजु- र्व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभा: ॥ ११ ॥
ਚਮਕਦਾਰ ਮਣੀ-ਕੁੰਡਲ ਅਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ ਪਹਿਨੇ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਝੜਦੀ—ਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਸਤਨ ਚਾਲ ਨਾਲ ਝੂਲਦੇ ਸਨ।
Verse 12
ता आशिष: प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति बालके । हरिद्राचूर्णतैलाद्भि: सिञ्चन्त्योऽजनमुज्जगु: ॥ १२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵਜਾਤ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਬਾਲਕ, ਚਿਰਕਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਵ੍ਰਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।” ਫਿਰ ਹਲਦੀ ਦੇ ਚੂਰੇ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਜਨਮ-ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਹਰੀ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 13
अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । कृष्णे विश्वेश्वरेऽनन्ते नन्दस्य व्रजमागते ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵ੍ਰਜ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਅਨੰਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਧਾਰੇ, ਤਦ ਮਹੋਤਸਵ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 14
गोपा: परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभि: । आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपु: ॥ १४ ॥
ਗੋਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਦਹੀਂ, ਖੀਰ, ਘਿਉ ਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਛਿੜਕਦੇ, ਮਲਦੇ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹੇ।
Verse 15
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੂਤ, ਮਾਗਧ, ਵੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਚਾਹੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੀ।
Verse 16
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੂਤ, ਮਾਗਧ, ਵੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਚਾਹੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੀ।
Verse 17
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता । व्यचरद् दिव्यवासस्रक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७ ॥
ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਰੋਹਿਣੀ ਨੂੰ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਹਾਰ ਤੇ ਗਲ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਅਤਿਥੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 18
तत आरभ्य नन्दस्य व्रज: सर्वसमृद्धिमान् । हरेर्निवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नृप ॥ १८ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਵ੍ਰਜ ਸਭ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰਿ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਭੂਮੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
Verse 19
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गत: । नन्द: कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह ॥ १९ ॥
ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਮਥੁਰਾ ਗਏ, ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕংস ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣ ਲਈ।
Verse 20
वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २० ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਭਰਾ ਨੰਦ ਮਥੁਰਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕংস ਨੂੰ ਕਰ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਉਹ ਨੰਦ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 21
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देह: प्राणमिवागतम् । प्रीत: प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वल: ॥ २१ ॥
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਝਟ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਆ ਗਏ ਹੋਣ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਪਿਆਰੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 22
पूजित: सुखमासीन: पृष्ट्वानामयमादृत: । प्रसक्तधी: स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते ॥ २२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ।
Verse 23
दिष्टया भ्रात: प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते । प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३ ॥
ਭਰਾ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ! ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਆਸ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣਾ ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।
Verse 24
दिष्टया संसारचक्रेऽस्मिन् वर्तमान: पुनर्भव: । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਪਿਆਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 25
नैकत्र प्रियसंवास: सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ਤੇ ਲੱਕੜ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
Verse 26
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् । बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृत: ॥ २६ ॥
ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ! ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਕੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਗਊਆਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ, ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟੇ ਬਹੁਤ ਹਨ ਨਾ?
Verse 27
भ्रातर्मम सुत: कच्चिन्मात्रा सह भवद्व्रजे । तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्यामुपलालित: ॥ २७ ॥
ਭਰਾ! ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਕੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਰੋਹਿਣੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਤੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹੋ; ਕੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 28
पुंसस्त्रिवर्गो विहित: सुहृदो ह्यनुभावित: । न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गोऽर्थाय कल्पते ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੁਖੀ ਤੇ ਠੀਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਆਪਣੇ ਜਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ।
Verse 29
श्रीनन्द उवाच अहो ते देवकीपुत्रा: कंसेन बहवो हता: । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਾਏ! ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕংস ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਕੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਬਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਚਲੀ ਗਈ।
Verse 30
नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जन: । अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਭਾਗ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੀ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 31
श्रीवसुदेव उवाच करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च व: । नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਰਾ, ਤੂੰ ਰਾਜੇ (ਕংস) ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਨਾ ਟਿਕ; ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति नन्दादयो गोपा: प्रोक्तास्ते शौरिणा ययु: । अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਸੁਦੇਵ (ਸ਼ੌਰੀ) ਦੀ ਇਹ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲਈ, ਬੈਲਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
It shows how the Supreme Lord allows Himself to be approached within dharma and human society, enabling the devotees’ vātsalya-bhāva to mature naturally. The saṁskāra is not for purifying Kṛṣṇa (who is eternally pure) but for sanctifying the environment and the community’s relationship with Him, establishing Vraja as the stage for bhakti-rasa and poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees) in the chapters that follow.
The verse outlines a graded śuddhi: time purifies possessions, bathing purifies the body, saṁskāras purify birth, tapas purifies senses, and dāna/worship offered to brāhmaṇas purifies wealth; the mind is purified by satisfaction, and the self is purified by self-realization—explicitly identified as Kṛṣṇa consciousness. The hierarchy culminates in bhakti as the deepest purification because it addresses the root identity (ātman) rather than only external conditions.
Vasudeva understands Kaṁsa’s paranoia and the likelihood of disturbances aimed at the child connected to Devakī. Although Kṛṣṇa is concealed in Gokula, the atmosphere around Kaṁsa is charged with fear and violence. The warning functions as narrative foreshadowing: Vraja will soon face demonic attacks, and the devotees’ protection (poṣaṇa) will be displayed through Kṛṣṇa’s forthcoming līlās.
They are traditional professional reciters and bards: sūtas narrate histories and Purāṇic accounts, māgadhas praise royal lineages and compose eulogies, and vandīs offer formal glorification. Their inclusion in Nanda’s charity highlights the Vedic social ecosystem of remembrance and kīrtana-like celebration, where sacred history and praise support communal dharma and devotion.