Adhyaya 48
Kṛṣṇa Visits Trivakrā; Akrūra’s Praise and the Hastināpura Mission
ਉੱਧਵ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਕੰਸ-ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਲੇਪ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਭੋਗ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਰੀਤ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰੰਗ ਸੰਗਤ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮੂਲ ਬੋਧ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਪਰਸ਼ ਪਾਵਨ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਮੰਗਣਾ ਨੀਚ ਵਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਅਕਰੂਰ ਦੇ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਦ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਸਮੇਤ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕਾਰਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਵਨ ਮੰਨ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣਨ ਲਈ ਅਕਰੂਰ ਨੂੰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੀ ਦੂਤਾਈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । सैरन्ध्रया: कामतप्ताया: प्रियमिच्छन् गृहं ययौ ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉੱਧਵ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਮ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੇਵਿਕਾ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਗਏ।
Verse 2
महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् । मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनै: । धूपै: सुरभिभिर्दीपै: स्रग्गन्धैरपि मण्डितम् ॥ २ ॥
ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਦਾ ਘਰ ਮਹਿੰਗੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਮ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪਤਾਕਾਵਾਂ, ਛਤਰੀਆਂ, ਉੱਤਮ ਸ਼ਯਿਆ-ਆਸਨ, ਸੁਗੰਧ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੰਡਿਤ ਸੀ।
Verse 3
गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात् सद्य: समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा । यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं सभाजयामास सदासनादिभि: ॥ ३ ॥
ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਆਸਨ ਤੋਂ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਆਦਿ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 4
तथोद्धव: साधु तयाभिपूजितो न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् । कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रत: ॥ ४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂ ਉੱਧਵ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉੱਧਵ ਨੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਛੂਹ ਕੇ ਫਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸ ਮਹਾ-ਵੈਭਵ ਵਾਲੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 5
सा मज्जनालेपदुकूलभूषण- स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभि: । प्रसाधितात्मोपससार माधवं सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितै: ॥ ५ ॥
ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਲਗਾ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਬਸਤਰ, ਗਹਿਣੇ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ; ਤੰਬੋਲ ਚਬਾ ਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਪੀ ਕੇ, ਲਾਜ਼ ਭਰੀ ਖੇਡਦੀ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਤੇ ਚੁਲਬੁਲੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਮਾਧਵ ਕੋਲ ਗਈ।
Verse 6
आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे । प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया ॥ ६ ॥
ਨਵੇਂ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਹਮੀ ਤੇ ਘਬਰਾਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਲੇਪ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਸੀ।
Verse 7
सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णो- र्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्त- मानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम् ॥ ७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਤਨਾਂ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਵਲੋਂ ਜਗਾਈ ਸੜਨ ਮਿਟਾ ਲਈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਨੰਦ-ਮੂਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीश्वरम् । अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਗ-ਲੇਪ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਈਸ਼ਵਰ, ਕੈਵਲ੍ਯਨਾਥ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਬਦਕਿਸਮਤ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨੇ—ਹਾਏ!—ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਰੱਖੀ।
Verse 9
सहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया । रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण ॥ ९ ॥
[ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਦਿਨ ਟਿਕ ਜਾਓ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਕਰੋ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਗ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।
Verse 10
तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानद: । सहोद्धवेन सर्वेश: स्वधामागमद् ऋद्धिमत् ॥ १० ॥
ਉਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਰਬੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯਮਈ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 11
दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् । यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात् कुमनीष्यसौ ॥ ११ ॥
ਸਰਬੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਰਾਰਾਧ੍ਯ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਛ ਫਲ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ।
Verse 12
अक्रूरभवनं कृष्ण: सहरामोद्धव: प्रभु: । किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रीयकाम्यया ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਕਰੂਰ ਦੇ ਘਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਕਰੂਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 13
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਕਰੂਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਅਭਿਵਾਦਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
स तान्नरवरश्रेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । प्रत्युत्थाय प्रमुदित: परिष्वज्याभिनन्द्य च ॥ १३ ॥ ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादित: । पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥
ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਕਰੂਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਅਭਿਵਾਦਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਉਹ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਹਿਣੇ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमै: ॥ १५ ॥ अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतौ मृजन् । प्रश्रयावनतोऽक्रूर: कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮਲ੍ਹਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
दिष्ट्या पापो हत: कंस: सानुगो वामिदं कुलम् । भवद्भयामुद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच्च समेधितम् ॥ १७ ॥
[ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਸਾਡਾ ਭਾਗ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਪਾਪੀ ਕੰਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਫਿਰ ਫਲਫੂਲਾਇਆ।
Verse 18
युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ । भवद्भयां न विना किञ्चित्परमस्ति न चापरम् ॥ १८ ॥
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੋ—ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਮ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਗਟ ਫਲ; ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 19
आत्मसृष्टमिदं विश्वमन्वाविश्य स्वशक्तिभि: । ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋ।
Verse 20
यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना । एवं भवान् केवल आत्मयोनि- ष्वात्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति ॥ २० ॥
ਜਿਵੇਂ ਚਰ ਅਚਰ ਸਭ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਮਹਾਭੂਤ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ—ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਂਦੇ ਹੋ।
Verse 21
सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्तम:सत्त्वगुणै: स्वशक्तिभि: । न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वा ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतु: ॥ २१ ॥
ਤੁਸੀਂ ਰਜੋ, ਤਮੋ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵ—ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ—ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਲਯ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ ਹੋ; ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 22
देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान्न भिदात्मन: स्यात् । अतो न बन्धस्तव नैव मोक्ष: स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेक: ॥ २२ ॥
ਕਦੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੇਹ ਆਦਿ ਭੌਤਿਕ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸਲ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵੈਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਾ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾ ਮੋਖ਼ਸ਼; ਅਤੇ ਜੇ ਐਸਾ ਦਿੱਸੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਲੀਲਾ-ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਅਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਹੈ।
Verse 23
त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथ: पुराण: । बाध्येत पाषण्डपथैरसद्भि- स्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति ॥ २३ ॥
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਉਚਾਰਿਆ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਰਗ ਨਾਸਤਿਕ ਪਾਖੰਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪੰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ-ਤਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵ-ਗੁਣਮਈ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 24
स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्ण: स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमे: । अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश- राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਤਰੇ ਹੋ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੈਂਕੜੇ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ।
Verse 25
अद्येश नो वसतय: खलु भूरिभागा य: सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्ति: । यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत् पुनाति स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज या: प्रविष्ट: ॥ २५ ॥
ਅੱਜ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਭੂਤ-ਜੀਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦਾ ਜਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਅਧੋਖਜ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਹੋ।
Verse 26
क: पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद् भक्तप्रियादृतगिर: सुहृद: कृतज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा- नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥ २६ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਹੜਾ ਪੰਡਿਤ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਹੋ। ਜੋ ਸਖ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਜਾਂ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।
Verse 27
दिष्ट्या जनार्दन भवानिह न: प्रतीतो योगेश्वरैरपि दुरापगति: सुरेशै: । छिन्ध्याशु न: सुतकलत्रधनाप्तगेह- देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋਏ ਹੋ; ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਗਤੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਘਰ ਅਤੇ ਦੇਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿਓ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
Verse 28
इत्यर्चित: संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरि: । अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भि: सम्मोहयन्निव ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਅਕਰੂਰ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ।
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्वं नो गुरु: पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा । वयं तु रक्ष्या: पोष्याश्च अनुकम्प्या: प्रजा हि व: ॥ २९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ, ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ (ਚਾਚਾ) ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਣੀਯ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਪ੍ਰਜਾ ਹਾਂ।
Verse 30
भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमा: । श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवा: स्वार्था न साधव: ॥ ३० ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਭਾਗ ਸੇਵਾ-ਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਧੂ-ਭਗਤ ਕਦੇ ਸਵਾਰਥੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 31
न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामया: । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधव: ॥ ३१ ॥
ਇਹ ਨਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਤੀਰਥ ਜਲਮਯ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਮਿੱਟੀ-ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਾਧੂ ਜਨ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
स भवान् सुहृदां वै न: श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया । जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥ ३२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਨ, ਇਹ ਪਤਾ ਕਰੋ।
Verse 33
पितर्युपरते बाला: सह मात्रा सुदु:खिता: । आनीता: स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥ ३३ ॥
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿੱਘੇ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधी: । समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक् ॥ ३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਨਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
Verse 35
गच्छ जानीहि तद् वृत्तमधुना साध्वसाधु वा । विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ ३५ ॥
ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਹੁਣ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਾਂਗੇ।
Verse 36
इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वर: । सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै तत: स्वभवनं ययौ ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕ੍ਰੂਰ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸංකਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉੱਧਵ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
He goes to reciprocate with her prior service—her offering of ointment—and to settle an obligation created by her desire. The Bhāgavata presents this as divine reciprocation (bhakta-vātsalya) while emphasizing that proximity to Kṛṣṇa purifies: her lust-born distress is extinguished by contact with His lotus feet, illustrating that the Lord is the ultimate purifier even when He appears to act within social convention.
The chapter states that simply by smelling the fragrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, the burning effects of Cupid in her body and senses are cleansed. The theological point is that viṣaya-driven kāma is not “validated” as a final goal; rather, when directed toward Kṛṣṇa, it is neutralized and elevated, relieving distress and implying movement toward śuddha-bhakti (purified devotion).
It frames a hierarchy of benedictions: Viṣṇu is difficult to approach, and worship that culminates in worldly enjoyment is called alpa-phala (insignificant result). In bhakti hermeneutics, this verse protects readers from misreading the Trivakrā episode as an endorsement of hedonism; it asserts that the highest fruit of worship is devotion and freedom, not temporary pleasure.
Akrūra is Kṛṣṇa’s relative and a prominent Yadu devotee. His reception—embrace, formal seating, foot-washing, gifts, and praise—models Vedic hospitality and arcana-like devotion, while his stuti functions as condensed Vedānta: Kṛṣṇa as the cause and substance of creation, controller of guṇas without entanglement, and the avatārī who restores the Vedic path.
To gather accurate intelligence about the Pāṇḍavas’ welfare after their father’s death and to assess whether Dhṛtarāṣṭra—said to be influenced by his sons—is treating them justly. This sets up the Bhāgavata’s movement from Mathurā’s stabilization to broader dharma-protection (poṣaṇa) through diplomacy and intervention on behalf of devotees.