Adhyaya 45
Kṛṣṇa Comforts His Parents, Restores Ugrasena, Studies with Sāndīpani, and Returns the Guru’s Son
ਕੰਸ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਕੀ-ਵਸੁਦੇਵ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਹਨ; ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਨਿੱਘਾ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਬਣਿਆ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਅਟੱਲ ਹੈ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਆਦਿ ਵੰਸ਼-ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੇਵਕ-ਪ੍ਰਜਾ ਵਾਂਗ ਰੱਖ ਕੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮਸੰਮਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਘਰ ਹੋਏ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸੁਦੇਵ ਉਪਨਯਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਬ੍ਰਹਮਚਰ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਦ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸੌਖ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਉਹ ਪੰਚਜਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਗੁੰਮ ਪੁੱਤਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਪਰਤਣ ਤੇ ਲੋਕ ਮਹੋਤਸਵ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਗ੍ਰਿਹਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕਹਿਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तम: । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ ਹਨ; ‘ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ’ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 2
उवाच पितरावेत्य साग्रज: सात्वतर्षभ: । प्रश्रयावनत: प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥
ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਏ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ‘ਅੰਮਾ’ ਤੇ ‘ਤਾਤਾ’ ਕਹਿ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Verse 3
नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि । बाल्यपौगण्डकैशोरा: पुत्राभ्यामभवन्क्वचित् ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ, ਸਾਡੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇਵਕੀ ਸਦਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ; ਸਾਡਾ ਬਾਲਪਣ, ਲੜਕਪਣ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸੁਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Verse 4
न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके । यां बाला: पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥
ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸ ਨਾ ਸਕੇ; ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁਖ ਬੱਚੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਭੋਗ ਸਕੇ।
Verse 5
सर्वार्थसम्भवो देहो जनित: पोषितो यत: । न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्य: शतायुषा ॥ ५ ॥
ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਹ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਮਰਤਭੂਤ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ।
Verse 6
यस्तयोरात्मज: कल्प आत्मना च धनेन च । वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥
ਜੋ ਪੁੱਤਰ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਯਤਨ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् । गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृत: ॥ ७ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਪਤਨੀ, ਨੰਨੇ ਬੱਚੇ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तन्नावकल्पयो: कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसो: । मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतो: ॥ ८ ॥
ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸਦਾ ਘਬਰਾਇਆ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ-ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਉਂ ਇਹ ਦਿਨ ਵਿਅਰਥ ਲੰਘ ਗਏ।
Verse 9
तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयो: । अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम् ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਹੇ ਮਾਤਾ ਜੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਪਰਤੰਤਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਨਿਰਦਈ ਕੰਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच इति मायामनुष्यस्य हरेर्विश्वात्मनो गिरा । मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम् ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਹਰਿ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 11
सिञ्चन्तावश्रुधाराभि: स्नेहपाशेन चावृतौ । न किञ्चिदूचतू राजन्बाष्पकण्ठौ विमोहितौ ॥ ११ ॥
ਸਨੇਹ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਵਿਹਵਲ ਸਨ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁੱਝ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 12
एवमाश्वास्य पितरौ भगवान्देवकीसुत: । मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि । ययातिशापाद् यदुभिर्नासितव्यं नृपासने ॥ १३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ। ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਯਦੂ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠ ਸਕਦਾ।
Verse 14
मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादय: । बलिं हरन्त्यवनता: किमुतान्ये नराधिपा: ॥ १४ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਸਭ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰ ਭੇਟ ਕਰਨਗੇ; ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ!
Verse 15
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ। ਯਦੂ, ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੂ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਆਦਿ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰਦੇਸ ਵਾਸ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਸਾ ਕੇ ਕੀਮਤੀ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 16
सर्वान्स्वान्ज्ञतिसम्बन्धान्दिग्भ्य: कंसभयाकुलान् । यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान् ॥ १५ ॥ सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् । न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तै: सन्तर्प्य विश्वकृत् ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ। ਯਦੂ, ਵ੍ਰਿਸ਼੍ਣੀ, ਅੰਧਕ, ਮਧੂ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਕੁਕੁਰ ਆਦਿ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਪਰਦੇਸ ਵਾਸ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਸਾ ਕੇ ਕੀਮਤੀ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 17
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਭੁਜਬਲ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਵਰ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੇਮਭਰੇ ਭਗਤ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣ ਹਾਸੇ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।
Verse 18
कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथा: । गृहेषु रेमिरे सिद्धा: कृष्णरामगतज्वरा: ॥ १७ ॥ वीक्षन्तोऽहरह: प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਕੁਲਜਨ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਧ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਜ੍ਵਰ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਕਰੁਣਾ-ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ।
Verse 19
तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजस: । पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहु: ॥ १९ ॥
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬਲ ਤੇ ਓਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੁਧਾ ਪੀਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 20
अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकीसुत: । सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतु: ॥ २० ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼੍ਰੀਸੰਕਰਸ਼ਣ (ਬਲਰਾਮ) ਦੇ ਨਾਲ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਆਏ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 21
पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् । पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २१ ॥
[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਪਿਤਾਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਾਡ ਕੀਤਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पै: पोषरक्षणे ॥ २२ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਾਲਣ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਮਾਤਾ ਹਨ।
Verse 23
यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदु:खितान् । ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਾਓ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਹ੍ਰਿਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਕੇ ਜਲਦੀ ਆਵਾਂਗੇ।
Verse 24
एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युत: । वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम् ॥ २४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 25
इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्द: प्रणयविह्वल: । पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ ॥ २५ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਫਿਰ ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 26
अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयो: समकारयत् । पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद् द्विजसंस्कृतिम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਸ਼ੂਰਸੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਵਿਜ-ਸੰਸਕਾਰ (ਉਪਨਯਨ) ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 27
तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममाला: स्वलङ्कृता: । स्वलङ्कृतेभ्य: सम्पूज्य सवत्सा: क्षौममालिनी: ॥ २७ ॥
ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਬੱਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜਾਈਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ੌਮ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਨ।
Verse 28
या: कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामति: । ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृता: ॥ २८ ॥
ਤਦ ਮਹਾਮਤੀ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੌਕੇ ਮਨੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਕੰਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਸੀ; ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ । गर्गाद् यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ ॥ २९ ॥
ਫਿਰ ਸੰਸਕਾਰ (ਦੀਖਿਆ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਵਿਜਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਯਦੁਕੁਲ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਗਾਇਤਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 30
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਸਿੱਧ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਓਹਲੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਗੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ, ਅਵੰਤੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 31
प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ । नान्यसिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितै: ॥ ३० ॥ अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतु: । काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३१ ॥
ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨੁੱਖ-ਸਮਾਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਸਿੱਧ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਓਹਲੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਗੇ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ, ਅਵੰਤੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 32
यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् । ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ ॥ ३२ ॥
ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸੰਯਮੀ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 33
तयोर्द्विजवरस्तुष्ट: शुद्धभावानुवृत्तिभि: । प्रोवाच वेदानखिलान्सङ्गोपनिषदो गुरु: ॥ ३३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਉਪਾਂਗ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤੇ।
Verse 34
सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा । तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਗੁਪਤ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਧਨੁਰਵੇਦ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਿਆਇ-ਤਰਕ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ।
Verse 35
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਹਰ ਵਿਸ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਂਸਠ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 36
सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ । सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप ॥ ३५ ॥ अहोरात्रैश्चतु:षष्ट्या संयत्तौ तावती: कला: । गुरुदक्षिणयाचार्यं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਇਕ ਵਾਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਹਰ ਵਿਸ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਂਸਠ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਂਸਠ ਕਲਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 37
द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮੰਗੀ।
Verse 38
तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ । वेलामुपव्रज्य निषीदतु: क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयो: ॥ ३८ ॥
“ਤਥਾਸਤੁ” ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਹਾਰਥੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤਟ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬੈਠੇ। ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ-ਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
Verse 39
तमाह भगवानाशु गुरुपुत्र: प्रदीयताम् । योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा ॥ ३९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੁਰੰਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸ ਲਿਆ ਸੀ।”
Verse 40
श्रीसमुद्र उवाच न चाहार्षमहं देव दैत्य: पञ्चजनो महान् । अन्तर्जलचर: कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुर: ॥ ४० ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਦੇਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ। ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਦੈਤ ਪੰਚਜਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ।”
Verse 41
आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभु: । जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम् ॥ ४१ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਗਏ, ਪੰਚਜਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Verse 42
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਸ਼ੰਖ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਥ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ। ਫਿਰ ਜਨਾਰਦਨ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਨਗਰੀ ‘ਸੰਯਮਨੀ’ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਫੂਕਿਆ। ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸੰਯਮਕ ਯਮ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ-ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?”
Verse 43
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ਜਨਾਰਦਨ ਦੈਤ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਥ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੰਯਮਨੀ ਨੂੰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਸ਼ੰਖਧੁਨੀ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਗੂੰਜ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਯਮਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਵਹਿਰਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ! ਮਨੁੱਖ-ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?”
Verse 44
तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् । तत: संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२ ॥ गत्वा जनार्दन: शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुध: । शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यम: ॥ ४३ ॥ तयो: सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् । उवाचावनत: कृष्णं सर्वभूताशयालयम् । लीलामनुष्ययोर्विष्णो युवयो: करवाम किम् ॥ ४४ ॥
ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ! ਹੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ-ਲੀਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ?” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 45
श्रीभगवानुवाच गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् । आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृत: ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਓ।”
Verse 46
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ । दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतु: ॥ ४६ ॥
ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤਥਾਸਤੁ,” ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਿਆ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਯਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਮੁੜ ਬੋਲੇ— “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।”
Verse 47
श्रीगुरुरुवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भयां गुरुनिष्क्रय: । को नु युष्मद्विधगुरो: कामानामवशिष्यते ॥ ४७ ॥
ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦਾ ਕਰਤੱਵ—ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੋਰ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?”
Verse 48
गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਵੀਰੋ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡੀ ਪਾਵਨ ਕੀਰਤੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਵੇਂ ਰਹਿਣ।
Verse 49
गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा । आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਤਾਤ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਆਏ; ਰਥ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ।
Verse 50
समनन्दन् प्रजा: सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ । अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव ॥ ५० ॥
ਰਾਮ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਇਉਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਗੁਆਚਿਆ ਧਨ ਮੁੜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Frequently Asked Questions
Because parental love (vātsalya-rasa) thrives on intimacy, not awe. If Vasudeva and Devakī relate to Kṛṣṇa primarily as the Supreme Lord, the spontaneous dynamics of parenthood—nurturing, scolding, protecting—diminish. Yoga-māyā therefore preserves the sweetness (mādhurya) of līlā by softening direct awareness of aiśvarya, while still allowing the Bhāgavata to teach His supremacy through narrative context.
Kṛṣṇa states that since the body is the instrument for all puruṣārthas (dharma, artha, kāma, mokṣa), and parents give birth and sustenance to that body, the obligation to them is practically unrepayable. The chapter intensifies this ethic by warning that neglecting parents and other dependents—spouse, child, guru, brāhmaṇas, and those seeking shelter—is a form of living death, underscoring dharma as the social ground on which bhakti is practiced.
The narrative frames Kṛṣṇa as honoring righteous political order and dynastic law: due to Yayāti’s curse, no Yadu may sit on the throne. By restoring Ugrasena, Kṛṣṇa repairs the legitimacy broken by Kaṁsa’s usurpation, models the principle that divine power need not displace lawful governance, and positions Himself as protector and servant of dharma rather than a claimant to worldly sovereignty.
Sāndīpani Muni is presented as the Lords’ ācārya in Avantī. Although Kṛṣṇa and Balarāma are omniscient, They adopt humanlike discipline to establish maryādā—proper conduct—showing that spiritual and worldly knowledge should be received through guru-paramparā and service. Their rapid mastery of Veda, Vedāṅgas, Dhanur-veda, nīti-śāstra, and the sixty-four arts demonstrates that learning is sanctified by humility and guru-bhakti, not merely by talent.
They first go to Prabhāsa, where the ocean clarifies that the boy was taken by the water-demon Pañcajana. Kṛṣṇa kills the demon, takes the conch that forms around him, then proceeds to Yamarāja’s capital and commands the return of the boy. The episode reveals Kṛṣṇa’s sovereignty over cosmic administrators (like Yama) and over death itself, while framing that supreme power as being exercised in the service of guru-dakṣiṇā—devotional obligation rather than self-display.