Adhyaya 44

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं चर्चितसङ्कल्पो भगवान् मधुसूदन: । आससादाथ चाणूरं मुष्टिकं रोहिणीसुत: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚਾਣੂਰ ਨਾਲ ਜੁੱਝੇ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਨਾਲ।

Verse 2

हस्ताभ्यां हस्तयोर्बद्ध्वा पद्‌भ्यामेव च पादयो: । विचकर्षतुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया ॥ २ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਰ ਅੜਾ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ।

Verse 3

अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । शिर: शीर्ष्णोरसोरस्तावन्योन्यमभिजघ्नतु: ॥ ३ ॥

ਉਹ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁੱਕੇ, ਗੁੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁੱਡੇ, ਸਿਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਟਕਰਾ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 4

परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनै: । उत्सर्पणापसर्पणैश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥ ४ ॥

ਦੋਵੇਂ ਮੱਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਲ ਘੁਮਾ ਕੇ ਘਸੀਟਦੇ, ਧੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਦਬਾਉਂਦੇ, ਪਟਕਦੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ‑ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਕੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 5

उत्थापनैरुन्नयनैश्चालनै: स्थापनैरपि । परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मन: ॥ ५ ॥

ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੱਕਣਾ, ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਲਿਜਾਣਾ, ਹਿਲਾਉਣਾ, ਦੂਰ ਧੱਕਣਾ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ—ਜਿੱਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 6

तद् बलाबलवद्युद्धं समेता: सर्वयोषित: । ऊचु: परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथश: ॥ ६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅਨਿਆਇਕ ਲੜਾਈ ਸਮਝ ਕੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਆਲੇ‑ਦੁਆਲੇ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 7

महानयं बताधर्म एषां राजसभासदाम् । ये बलाबलवद्युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पश्यत: ॥ ७ ॥

[ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹਾਏ! ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ—ਰਾਜਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੀ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

क्‍व वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसन्निभौ । क्‍व चातिसुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्तयौवनौ ॥ ८ ॥

ਉਹ ਦੋ ਮੱਲ—ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਵਰਗੇ—ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਕਿਸ਼ੋਰ—ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਾਲੇ ਪੂਰੇ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਏ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਿੱਥੇ?

Verse 9

धर्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् । यत्राधर्म: समुत्तिष्ठेन्न स्थेयं तत्र कर्हिचित् ॥ ९ ॥

ਇਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਫੈਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 10

न सभां प्रविशेत् प्राज्ञ: सभ्यदोषाननुस्मरन् । अब्रुवन् विब्रुवन्नज्ञो नर: किल्बिषमश्न‍ुते ॥ १० ॥

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸਭਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਐਸੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਜਾ ਵੀ ਪਏ, ਤਾਂ ਸੱਚ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਝੂਠ ਬੋਲੇ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 11

वल्गत: शत्रुमभित: कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । वीक्ष्यतां श्रमवार्युप्तं पद्मकोशमिवाम्बुभि: ॥ ११ ॥

ਵੇਖੋ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ! ਕਠਿਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਏ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਉਹ ਮੁਖ, ਓਸ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਕਮਲ-ਕਲੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 12

किं न पश्यत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् । मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम् ॥ १२ ॥

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਦਾ ਮੁਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ? ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਵੱਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਾਸੇ ਤੇ ਯੁੱਧ-ਤਨਮਯਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਰ ਨਿਖਰ ਗਈ ਹੈ।

Verse 13

पुण्या बत व्रजभुवो यदयं नृलिङ्ग-गूढ: पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्य: । गा: पालयन् सहबल: क्‍वणयंश्च वेणुंविक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्‍‍‍‍‍घ्रि: ॥ १३ ॥

ਵਾਹ, ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿੰਨੀ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗਿਰਿਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

गोप्यस्तप: किमचरन् यदमुष्य रूपंलावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । द‍ृग्भि: पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप-मेकान्तधाम यशस: श्रिय ऐश्वरस्य ॥ १४ ॥

ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਲਾਵਣ੍ਯ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰੂਪ ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦਾ ਇਕੋ ਧਾਮ ਹੈ—ਸਵੈ-ਸਿੱਧ, ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਲੱਭ।

Verse 15

या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप-प्रेङ्खेङ्खनार्भरुदितोक्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ठ्योधन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयाना: ॥ १५ ॥

ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਧੰਨ ਹਨ; ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਗਦਗਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦੁੱਧਣਾ, ਅਨਾਜ ਛਾਣਣਾ, ਮੱਖਣ ਮਥਣਾ, ਉਪਲੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਝੂਲਾ ਝੂਲਣਾ, ਰੋਂਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਘਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਐਸੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਆਪ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 16

प्रातर्व्रजाद् व्रजत आविशतश्च सायंगोभि: समं क्‍वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् । निर्गम्य तूर्णमबला: पथि भूरिपुण्या:पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम् ॥ १६ ॥

ਸਵੇਰੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸਦਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਦਇਆਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ।

Verse 17

एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरि: । शत्रुं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतर्षभ ॥ १७ ॥

ਜਦੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 18

सभया: स्त्रीगिर: श्रुत्वा पुत्रस्‍नेहशुचातुरौ । पितरावन्वतप्येतां पुत्रयोरबुधौ बलम् ॥ १८ ॥

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਡਰ-ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 19

तैस्तैर्नियुद्धविधिभिर्विविधैरच्युतेतरौ । युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बलमुष्टिकौ ॥ १९ ॥

ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਸ਼ਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀ ਨਾਲ ਲੜੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੱਝ ਪਏ।

Verse 20

भगवद्गात्रनिष्पातैर्वज्रनीष्पेषनिष्ठुरै: । चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर्ग्लानिमवाप ह ॥ २० ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਏ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਘਾਅ ਚਾਣੂਰ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋੜਦੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦਰਦ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਿਢਾਲ ਹੋਇਆ।

Verse 21

स श्येनवेग उत्पत्य मुष्टीकृत्य करावुभौ । भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत ॥ २१ ॥

ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਾਣੂਰ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਮੁੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 22

नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विप: । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरि: ॥ २२ ॥ भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३ ॥

ਦੈਤ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਹਰਿ ਨੇ ਚਾਣੂਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਕੱਪੜੇ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਖਿੱਲਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਲ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਉਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੰਦਰਧਵਜ ਸਤੰਭ ਢਹਿ ਪਵੇ।

Verse 23

नाचलत्तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विप: । बाह्वोर्निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरि: ॥ २२ ॥ भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम् । विस्रस्ताकल्पकेशस्रगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३ ॥

ਦੈਤ ਦੇ ਭਾਰੀ ਵਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਹਰਿ ਨੇ ਚਾਣੂਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਕੱਪੜੇ, ਵਾਲ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਖਿੱਲਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੱਲ ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਉਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇੰਦਰਧਵਜ ਸਤੰਭ ਢਹਿ ਪਵੇ।

Verse 24

तथैव मुष्टिक: पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ २४ ॥ प्रवेपित: स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दित: । व्यसु: पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्‍‍‍‍‍घ्रिप: ॥ २५ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਭਦ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ; ਪਰ ਬਲਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੇਲੇ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਕੰਬ ਗਿਆ, ਮੂੰਹੋਂ ਲਹੂ ਉਗਲਦਾ ਹੋਇਆ ਤੀਖੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਰੁੱਖ।

Verse 25

तथैव मुष्टिक: पूर्वं स्वमुष्ट्याभिहतेन वै । बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम् ॥ २४ ॥ प्रवेपित: स रुधिरमुद्वमन् मुखतोऽर्दित: । व्यसु: पपातोर्व्युपस्थे वाताहत इवाङ्‍‍‍‍‍घ्रिप: ॥ २५ ॥

ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੇਲੇ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ ਭਾਰੀ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਕੰਬਿਆ; ਮੂੰਹੋਂ ਲਹੂ ਉਗਲ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਰੁੱਖ।

Verse 26

तत: कूटमनुप्राप्तं राम: प्रहरतां वर: । अवधील्लीलया राजन्सावज्ञं वाममुष्टिना ॥ २६ ॥

ਫਿਰ ਕੂਟ ਨਾਮ ਦਾ ਮੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 27

तर्ह्येव हि शल: कृष्णप्रपदाहतशीर्षक: । द्विधा विदीर्णस्तोशलक उभावपि निपेततु: ॥ २७ ॥

ਤਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਲ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲੱਤ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਲਕ ਨੂੰ ਦੋ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਦੋਵੇਂ ਮੱਲ ਮਰੇ ਹੋਏ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 28

चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते । शेषा: प्रदुद्रुवुर्मल्ला: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ २८ ॥

ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਕੂਟ, ਸ਼ਲ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਲਕ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮੱਲ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

Verse 29

गोपान्वयस्यानाकृष्य तै: संसृज्य विजह्रतु: । वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुतनूपुरौ ॥ २९ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਜ਼ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝਾਂਜਰਾਂ ਦੀ ਛਣਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 30

जना: प्रजहृषु: सर्वे कर्मणा रामकृष्णयो: । ऋते कंसं विप्रमुख्या: साधव: साधु साध्विति ॥ ३० ॥

ਕੰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ 'ਸਾਧੂ! ਸਾਧੂ!' (ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ!) ਕਹਿ ਕੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡੇ।

Verse 31

हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् । न्यवारयत् स्वतूर्याणि वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३१ ॥

ਜਦੋਂ ਭੋਜਰਾਜ ਕੰਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਿਲਵਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ।

Verse 32

नि:सारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् । धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम् ॥ ३२ ॥

[ਕੰਸ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਭੈੜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਓ! ਗਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਨ ਖੋਹ ਲਵੋ ਅਤੇ ਉਸ ਮੂਰਖ ਨੰਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਵੋ!

Verse 33

वसुदेवस्तु दुर्मेधा हन्यतामाश्वसत्तम: । उग्रसेन: पिता चापि सानुग: परपक्षग: ॥ ३३ ॥

ਉਸ ਭੈੜੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿਓ! ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਉਗਰਸੇਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਓ!

Verse 34

एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितोऽव्यय: । लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत् ॥ ३४ ॥

ਕੰਸ ਜਦੋਂ ਇਉਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਕਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਝੱਟ ਉਛਲ ਕੇ ਉੱਚੇ ਰਾਜ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।

Verse 35

तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचर्मणी ॥ ३५ ॥

ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਵੱਲ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਤੁਰ ਕੰਸ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਫੜ ਲਈ।

Verse 36

तं खड्‌गपाणिं विचरन्तमाशुश्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे । समग्रहीद् दुर्विषहोग्रतेजायथोरगं तार्क्ष्यसुत: प्रसह्य ॥ ३६ ॥

ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਕੰਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਅਪਰਾਜਿਤ ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ-ਪੁੱਤਰ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

प्रगृह्य केशेषु चलत्किरीटंनिपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वयमब्जनाभ:पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्र: ॥ ३७ ॥

ਕੰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਤਾਜ਼ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਕੁਸ਼ਤੀ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਆਧਾਰ, ਸੁਤੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਏ।

Verse 38

तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौहरिर्यथेभं जगतो विपश्यत: । हाहेति शब्द: सुमहांस्तदाभू-दुदीरित: सर्वजनैर्नरेन्द्र ॥ ३८ ॥

ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹਰੀ ਨੇ ਕੰਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਘਸੀਟਿਆ ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਤਦ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ‘ਹਾ! ਹਾ!’ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 39

स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वरंपिबन्नदन्वा विचरन् स्वपन् श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत-स्तदेव रूपं दुरवापमाप ॥ ३९ ॥

ਕੰਸ ਸਦਾ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੀਂਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ, ਫਿਰਦਿਆਂ, ਸੁੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗਾ ਦੁਲੱਭ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 40

तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टौ कङ्कन्यग्रोधकादय: । अभ्यधावन्नतिक्रुद्धा भ्रातुर्निर्वेशकारिण: ॥ ४० ॥

ਫਿਰ ਕੰਗ ਅਤੇ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧਕ ਆਦਿ ਕੰਸ ਦੇ ਅੱਠ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।

Verse 41

तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तान्‍रोहिणीसुत: । अहन् परिघमुद्यम्य पशूनिव मृगाधिप: ॥ ४१ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਏ, ਤਦ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਬਲਰਾਮ) ਨੇ ਪਰਿਘ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतय: । पुष्पै: किरन्तस्तं प्रीता: शशंसुर्ननृतु: स्त्रिय: ॥ ४२ ॥

ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਉਹ ਸਤੁਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 43

तेषां स्त्रियो महाराज सुहृन्मरणदु:खिता: । तत्राभीयुर्विनिघ्नन्त्य: शीर्षाण्यश्रुविलोचना: ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਕੰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਸਿਰ ਪਿੱਟਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 44

शयानान्वीरशयायां पतीनालिङ्‌‌ग्य शोचती: । विलेपु: सुस्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहु: शुच: ॥ ४४ ॥

ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ 'ਤੇ ਪਏ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਔਰਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 45

हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणानाथवत्सल । त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजा: ॥ ४५ ॥

ਹਾਏ ਨਾਥ! ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਹੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਅਨਾਥਾਂ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਸਮੇਤ, ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 46

त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ । न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला ॥ ४६ ॥

ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ! ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਨਗਰੀ ਹੁਣ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸੋਭਾਹੀਣ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ; ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਤਸਵ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 47

अनागसां त्वं भूतानां कृतवान्द्रोहमुल्बणम् । तेनेमां भो दशां नीतो भूतध्रुक्को लभेत शम् ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤੁਸੀਂ ਬੇਕਸੂਰ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ। ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 48

सर्वेषामिह भूतानामेष हि प्रभवाप्यय: । गोप्ता च तदवध्यायी न क्‍वचित्सुखमेधते ॥ ४८ ॥

ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਹਨ। ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

Verse 49

श्रीशुक उवाच राजयोषित आश्वास्य भगवाँल्लोकभावन: । यामाहुर्लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत् ॥ ४९ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 50

मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् । कृष्णरामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयो: ॥ ५० ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 51

देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीश्वरौ । कृतसंवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ ॥ ५१ ॥ नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरते: प्रसाद: स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्या: । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद्‍व्रजवल्ल‍भीनाम् ॥

ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਣ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਡਰ ਤੇ ਸੰਕੋਚ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ।