Adhyaya 43
Kṛṣṇa Slays Kuvalayāpīḍa and Enters Kaṁsa’s Wrestling Arena
ਮਥੁਰਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕংস ਦੇ ਮੱਲ-ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਵੱਜਦੇ ਨਗਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਚਲੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕংস ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਰਾਜ ਹਾਥੀ ਕੂਵਲਯਾਪੀੜ ਖੜਾ ਕਰ ਕੇ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਹਟਣ ਲਈ ਚੇਤਾਇਆ; ਉਕਸਾਉਣ ਤੇ ਹਾਥੀ ਝਪਟਿਆ। ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਟਾਲ ਕੇ ਪੂੰਛ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ, ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਤੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਦੰਦ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ। ਦੰਦ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡਧਾਰੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਤੱਤ, ਤੇ ਕংস ਨੂੰ ਮੌਤ। ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੈਤ-ਵਧ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕংস ਦਾ ਡਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਣੂਰ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲਈ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮੱਲਯੁੱਧ ਤੇ ਕংস ਦੇ ਪਤਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कृष्णश्च रामश्च कृतशौचौ परन्तप । मल्लदुन्दुभिनिर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतु: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ! ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਏ।
Verse 2
रङ्गद्वारं समासाद्य तस्मिन् नागमवस्थितम् । अपश्यत्कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्ठप्रचोदितम् ॥ २ ॥
ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਵਤ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਨਾਲ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਹਾਥੀ ਰਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 3
बद्ध्वा परिकरं शौरि: समुह्य कुटिलालकान् । उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ ३ ॥
ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਕੱਪੜੇ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੇ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ, ਬੱਦਲ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹਾਥੀ-ਪਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 4
अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्यपक्रम मा चिरम् । नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਅੰਬਸ਼ਠ! ਅੰਬਸ਼ਠ! ਤੁਰੰਤ ਰਾਹ ਦੇ, ਸਾਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੇ; ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਧਾਮ ਭੇਜ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 5
एवं निर्भर्त्सितोऽम्बष्ठ: कुपित: कोपितं गजम् । चोदयामास कृष्णाय कालान्तकयमोपमम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਂਟਿਆ ਗਿਆ ਅੰਬਸ਼ਠ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਆਪਣੇ ਉਨਮੱਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
करीन्द्रस्तमभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । कराद्विगलित: सोऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्वलीयत ॥ ६ ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਦੌੜ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੂੰਡ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਫਿਸਲ ਗਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਘਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 7
सङ्क्रुद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदृष्टि: स केशवम् । परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गत: ॥ ७ ॥
ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੁੰਘ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਸੂੰਡ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆ।
Verse 8
पुच्छे प्रगृह्यातिबलं धनुष: पञ्चविंशतिम् । विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया ॥ ८ ॥
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਤਿਬਲਵਾਨ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਨੂੰ ਪੂੰਛ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਪੱਚੀ ਧਨੁਸ਼-ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਘਸੀਟ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
स पर्यावर्तमानेन सव्यदक्षिणतोऽच्युत: । बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बालक: ॥ ९ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੁੱਛ ਫੜੀ ਰੱਖੀ; ਉਹ ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਮੋੜਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉਲਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਛੜੇ ਦੀ ਪੁੱਛ ਖਿੱਚਦਾ ਬਾਲਕ ਘੁੰਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । प्राद्रवन् पातयामास स्पृश्यमान: पदे पदे ॥ १० ॥
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਥੱਪੜ ਮਾਰ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਕੁਵਲਯਾਪੀਡ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਜਿਹਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਬਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਖਵਾ ਕੇ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
स धावन् क्रीडया भूमौ पतित्वा सहसोत्थित: । तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत्क्षितिम् ॥ ११ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੌੜਦਿਆਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਗੁੱਸੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਘੋਪਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰ ਬੈਠਾ।
Verse 12
स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमर्षित: । चोद्यमानो महामात्रै: कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२ ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਕਾਮ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹਾਥੀ-ਰਾਜ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਵਤਾਂ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 13
तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदन: । निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १३ ॥
ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਡ ਫੜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । दन्तमुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश्चाहनद्धरि: ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਦੰਦ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणि: समाविशत् । अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदबिन्दुभिरङ्कित: । विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभौ ॥ १५ ॥
ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੰਦ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੱਲ-ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਦੰਦ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ; ਹਾਥੀ ਦੇ ਲਹੂ, ਮਦ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁੱਖਮ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਿਆ।
Verse 16
वृतौ गोपै: कतिपयैर्बलदेवजनार्दनौ । रङ्गं विविशतू राजन् गजदन्तवरायुधौ ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਗਜਦੰਦ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਾਰਦਨ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 17
मल्लानामशनिर्नृणां नरवर: स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रो: शिशु: । मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनांवृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गत: साग्रज: ॥ १७ ॥
ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਮੱਲਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਾਮਦੇਵ, ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੱਜਣ, ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਦੰਡਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ, ਭੋਜਪਤੀ ਕੰਸ ਨੇ ਮੌਤ, ਮੂਰਖਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਰਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 18
हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा तावपि दुर्जयौ । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੂਵਲਯਾਪੀਡ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਜੇਯ ਹਨ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕੰਸ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 19
तौ रेजतू रङ्गगतौ महाभुजौविचित्रवेषाभरणस्रगम्बरौ । यथा नटावुत्तमवेषधारिणौमन: क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९ ॥
ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਲੱਖਣ ਗਹਿਣਿਆਂ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਮ ਵੇਸ਼ਧਾਰੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ।
Verse 20
निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषौ जनामञ्चस्थिता नागरराष्ट्रका नृप । प्रहर्षवेगोत्कलितेक्षणानना:पपुर्न तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੈਲਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਫੈਲਾ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 21
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
ਲੋਕ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚਾਟ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਮਾਧੁਰਯ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया । जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभि: ॥ २१ ॥ ऊचु: परस्परं ते वै यथादृष्टं यथाश्रुतम् । तद्रूपगुणमाधुर्यप्रागल्भ्यस्मारिता इव ॥ २२ ॥
ਲੋਕ ਐਸੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਚਾਟ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਨੱਕ ਨਾਲ ਸੁੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਮਾਧੁਰਯ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 23
एतौ भगवत: साक्षाद्धरेर्नारायणस्य हि । अवतीर्णाविहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३ ॥
[ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੰਡੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ ਹਨ।
Verse 24
एष वै किल देवक्यां जातो नीतश्च गोकुलम् । कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेश्मनि ॥ २४ ॥
ਇਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ; ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗੁਪਤ ਰਹਿ ਕੇ ਨੰਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਲੇ।
Verse 25
पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश्च दानव: । अर्जुनौ गुह्यक: केशी धेनुकोऽन्ये च तद्विधा: ॥ २५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪੂਤਨਾ ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਤ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਯਮਲ ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖਚੂੜ, ਕੇਸ਼ੀ, ਧੇਨੁਕ ਆਦਿ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 26
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਧਾਰ ਕੇ ਮੀਂਹ, ਹਵਾ ਤੇ ਓਲਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 27
गाव: सपाला एतेन दावाग्ने: परिमोचिता: । कालियो दमित: सर्प इन्द्रश्च विमद: कृत: ॥ २६ ॥ सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्रिप्रवरोऽमुना । वर्षवाताशनिभ्यश्च परित्रातं च गोकुलम् ॥ २७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਸਮੇਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਧਾਰ ਕੇ ਮੀਂਹ, ਹਵਾ ਤੇ ਓਲਿਆਂ ਤੋਂ ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 28
गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रेक्षणं मुखम् । पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਉਸਦਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ।
Verse 29
वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदो: सुबहुविश्रुत: । श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षित: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਧਨ, ਯਸ਼ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 30
अयं चास्याग्रज: श्रीमान्राम: कमललोचन: । प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादय: ॥ ३० ॥
ਇਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਲੰਬ, ਵਤਸਕ, ਬਕ ਆਦਿ ਦੈਤ ਮਾਰੇ ਹਨ।
Verse 31
जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । कृष्णरामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥
ਜਦ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਜੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮੱਲ ਚਾਣੂਰ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 32
हे नन्दसूनो हे राम भवन्तौ वीरसम्मतौ । नियुद्धकुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਰਾਮ! ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ ਹੋ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ।
Verse 33
प्रियं राज्ञ: प्रकुर्वत्य: श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजा: । मनसा कर्मणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਲਾਈ ਪਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਫਲ ਭੋਗਦੀ ਹੈ।
Verse 34
नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथास्फुटम् । वनेषु मल्लयुद्धेन क्रीडन्तश्चारयन्ति गा: ॥ ३४ ॥
ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵੱਛਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
तस्माद् राज्ञ: प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । भूतानि न: प्रसीदन्ति सर्वभूतमयो नृप: ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ। ਤਦ ਸਭ ਜੀਵ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 36
तन्निशम्याब्रवीत्कृष्णो देशकालोचितं वच: । नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्द्य च ॥ ३६ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 37
प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचरा: । करवाम प्रियं नित्यं तन्न: परमनुग्रह: ॥ ३७ ॥
[ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਭੋਜ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Verse 38
बाला वयं तुल्यबलै: क्रीडिष्यामो यथोचितम् । भवेन्नियुद्धं माधर्म: स्पृशेन्मल्ल सभासद: ॥ ३८ ॥
ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਹਾਂ; ਸਮਾਨ ਬਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਖੇਡਾਂਗੇ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।
Verse 39
चाणूर उवाच न बालो न किशोरस्त्वं बलश्च बलिनां वर: । लीलयेभो हतो येन सहस्रद्विपसत्त्वभृत् ॥ ३९ ॥
ਚਾਣੂਰ ਬੋਲਿਆ—ਤੂੰ ਨਾ ਬਾਲਕ ਹੈਂ, ਨਾ ਕਿਸ਼ੋਰ; ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵੀ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 40
तस्माद्भवद्भ्यां बलिभिर्योद्धव्यं नानयोऽत्र वै । मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिक: ॥ ४० ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਮੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਲੜੋ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਾਰ्षਣੇਯ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾ; ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਨਾਲ ਜੁੱਝੇ।
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the episode shows the Lord removing an engineered obstacle placed by Kaṁsa, establishing that adharma cannot bar the Lord’s purpose. Symbolically, the royal elephant represents brute state power and intoxicated pride; Kṛṣṇa’s effortless victory demonstrates Bhagavān’s supremacy and His poṣaṇa—He clears the path for the protection and reassurance of devotees in Mathurā. The tusk becomes a ‘chosen weapon,’ indicating that the Lord converts the instruments of oppression into instruments of justice.
The Bhāgavata teaches darśana-bheda: perception corresponds to one’s bhāva (inner disposition) and adhikāra (spiritual capacity). Kṛṣṇa is nondual reality (advaya-jñāna) manifest personally; therefore He reciprocates with each observer’s orientation—devotees see their worshipable Lord, the fearful see death approaching, sense-enjoyers see irresistible beauty, and yogīs see the tattva they seek. This verse is a compact theology of reciprocity (ye yathā māṁ prapadyante) expressed through narrative.