Adhyaya 42
Trivakrā’s Transformation and the Breaking of Kaṁsa’s Bow (Mathurā-līlā Prelude)
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਮਥੁਰਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਕংস ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਸੁਗੰਧਿਤ ਉੰਗੁਐਂਟ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੁਬੜਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗਣ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਧਰਮ-ਨਾਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਟਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵਪਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਬਰਕਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਫਿਰ ਧਨੁ-ਯੱਗ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਗੱਜਦਾਰ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਕংস ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਭਰ ਅਸ਼ੁਭ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ-ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਮੱਲ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਟਕਰਾਅ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ व्रजन् राजपथेन माधव: स्त्रियं गृहीताङ्गविलेपभाजनाम् । विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रद: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਮਾਧਵ ਨੇ ਇੱਕ ਕੁਬਜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪ ਦਾ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ-ਰਸ ਦੇ ਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
का त्वं वरोर्वेतदु हानुलेपनंकस्याङ्गने वा कथयस्व साधु न: । देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमंश्रेयस्ततस्ते न चिराद् भविष्यति ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਇਹ ਲੇਪ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ? ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ। ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਮ ਅੰਗ-ਲੇਪ ਦੇ; ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੱਡਾ ਵਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਮਿਲੇਗਾ।
Verse 3
सैरन्ध्र्युवाच दास्यस्म्यहं सुन्दर कंससम्मतात्रिवक्रनामा ह्यनुलेपकर्मणि । मद्भावितं भोजपतेरतिप्रियंविना युवां कोऽन्यतमस्तदर्हति ॥ ३ ॥
ਦਾਸੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਕংস ਦੀ ਦਾਸੀ ਹਾਂ; ਲੇਪ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰਾ ਹੈ। ਭੋਜਪਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਇਹ ਲੇਪ—ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਇਸ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ?
Verse 4
रूपपेशलमाधुर्यहसितालापवीक्षितै: । धर्षितात्मा ददौ सान्द्रमुभयोरनुलेपनम् ॥ ४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ, ਲਾਵਣ੍ਯ, ਮਾਧੁਰ੍ਯ, ਹਾਸੇ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਤਦ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘਣਾ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲੇਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
ततस्तावङ्गरागेण स्ववर्णेतरशोभिना । सम्प्राप्तपरभागेन शुशुभातेऽनुरञ्जितौ ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਉੱਤਮ ਅੰਗ-ਰਾਗ ਨਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧੀ ਛਟਾ ਪਾ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।
Verse 6
प्रसन्नो भगवान्कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् । ऋज्वीं कर्तुं मनश्चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम् ॥ ६ ॥
ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਕੁਬਜਾ ਤ੍ਰਿਵਕ੍ਰਾ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਫਲ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 7
पद्भ्यामाक्रम्य प्रपदे द्व्यङ्गुल्युत्तानपाणिना । प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युत: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦਬਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉਂਗਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਠੋਡੀ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿੱਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
सा तदर्जुसमानाङ्गी बृहच्छ्रोणिपयोधरा । मुकुन्दस्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ८ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਦੇ ਅੰਗ ਤੁਰੰਤ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਸਮ ਹੋ ਗਏ; ਵੱਡੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਤੇ ਸਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਬਣ ਗਈ।
Verse 9
ततो रूपगुणौदार्यसम्पन्ना प्राह केशवम् । उत्तरीयान्तमाकृष्य स्मयन्ती जातहृच्छया ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਵਕਰਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਲਈ ਕਾਮਨਾ ਜਾਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀਏ ਦਾ ਪੱਲਾ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿਹਾ।
Verse 10
एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । त्वयोन्मथितचित्ताया: प्रसीद पुरुषर्षभ ॥ १० ॥
ਆਓ ਵੀਰ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਚੱਲੀਏ; ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।
Verse 11
एवं स्त्रिया याच्यमान: कृष्णो रामस्य पश्यत: । मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਫਿਰ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 12
एष्यामि ते गृहं सुभ्रु पुंसामाधिविकर्शनम् । साधितार्थोऽगृहाणां न: पान्थानां त्वं परायणम् ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਵਾਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘਰ-ਵਿਹੂਣੇ ਸਾਡੇ ਪਥਿਕਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈਂ।
Verse 13
विसृज्य माध्व्या वाण्या ताम्व्रजन् मार्गे वणिक्पथै: । नानोपायनताम्बूलस्रग्गन्धै: साग्रजोऽर्चित: ॥ १३ ॥
ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਹ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਾਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾਨਾ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 14
तद्दर्शनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन् स्त्रिय: । विस्रस्तवास:कवरवलया लेख्यमूर्तय: ॥ १४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਜਾਗ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਜੂੜੇ ਤੇ ਚੂੜੀਆਂ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਚਿੱਤਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।
Verse 15
तत: पौरान् पृच्छमानो धनुष: स्थानमच्युत: । तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुरैन्द्रमिवाद्भुतम् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਧਨੁਸ਼-ਯੱਗ ਵਾਲਾ ਅਖਾੜਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਧਨੁਸ਼ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 16
पुरुषैर्बहुभिर्गुप्तमर्चितं परमर्द्धिमत् । वार्यमाणो नृभि: कृष्ण: प्रसह्य धनुराददे ॥ १६ ॥
ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਹੇਠ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 17
करेण वामेन सलीलमुद्धृतंसज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतोयथेक्षुदण्डं मदकर्युरुक्रम: ॥ १७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਨੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ‘ਤੇ ਜਿਆ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਸਭ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਾਣ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਗੰਨੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਤੋੜ ਦੇਵੇ।
Verse 18
धनुषो भज्यमानस्य शब्द: खं रोदसी दिश: । पूरयामास यं श्रुत्वा कंसस्त्रासमुपागमत् ॥ १८ ॥
ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਉਹ ਭਾਰੀ ਧੁਨ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਸ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Verse 19
तद् रक्षिण: सानुचरं कुपिता आततायिन: । गृहीतुकामा आवव्रुर्गृह्यतां वध्यतामिति ॥ १९ ॥
ਤਦੋਂ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੌੜ ਪਏ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਘੇਰ ਕੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ—“ਫੜੋ! ਮਾਰ ਦਿਓ!”
Verse 20
अथ तान्दुरभिप्रायान् विलोक्य बलकेशवौ । क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश्च जघ्नतु: ॥ २० ॥
ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹੁਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 21
बलं च कंसप्रहितं हत्वा शालामुखात्तत: । निष्क्रम्य चेरतुर्हृष्टौ निरीक्ष्य पुरसम्पद: ॥ २१ ॥
ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਟਹਿਲਦੇ ਰਹੇ।
Verse 22
तयोस्तद् अद्भुतं वीर्यं निर्शाम्य पुरवासिनः । तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मनीरे विभुद्दोत्थौ ॥ २२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਬਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇਜ, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ ਹਨ।
Verse 23
तयोर्विचरतो: स्वैरमादित्योऽस्तमुपेयिवान् । कृष्णरामौ वृतौ गोपै: पुराच्छकटमीयतु: ॥ २३ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਥ-ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ।
Verse 24
गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा याआशासताशिष ऋता मधुपुर्यभूवन् । सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मींहित्वेतरान् नु भजतश्चकमेऽयनं श्री: ॥ २४ ॥
ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮਧੁਪੁਰੀ (ਮਥੁਰਾ) ਦੇ ਵਾਸੀ ਬਹੁਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪਾਉਣਗੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਚਨ ਸੱਚ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੌੰਦਰਯ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਉਸ ਸੌੰਦਰਯ ਦਾ ਆਸਰਾ ਚਾਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੂਜਕ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲੱਗੀ।
Verse 25
अवनिक्ताङ्घ्रियुगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् । ऊषतुस्तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंसचिकीर्षितम् ॥ २५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਚਰਨ ਧੋਏ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਚੌਲ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਕংস ਦੀ ਨੀਅਤ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਉਹ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਹੇ।
Verse 26
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੁਸ਼ਟ ਕংস ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦੇ ਸ਼ਗੁਨ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤ, ਵੇਖੇ।
Verse 27
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । वधं निशम्य गोविन्दरामविक्रीडितं परम् ॥ २६ ॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मति: । बहून्यचष्टोभयथा मृत्योर्दौत्यकराणि च ॥ २७ ॥
ਗੋਵਿੰਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੰਸ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਮੌਤ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 28
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ; ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਦੋਹਰੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ। ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਿਆ; ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਸੇ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਪੀਣਾ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਨੰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਲਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਲੰਘਦਾ ਵੀ ਦਿੱਸਿਆ। ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਹੋਰ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਕੰਸ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ ਨਾ ਲੈ ਸਕਿਆ।
Verse 29
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਜਿਹਾ ਵੇਖਿਆ; ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦਿੱਤੀ; ਦਰੱਖ਼ਤ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਛਟਾ ਵਾਲੇ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਦਿੱਸੇ। ਕੰਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਾਂਗ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨੇ।
Verse 30
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ, ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ ਪੀਣਾ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਨੰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਲਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਲੰਘਦਾ ਵੀ ਦਿੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਕੰਸ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।
Verse 31
अदर्शनं स्वशिरस: प्रतिरूपे च सत्यपि । असत्यपि द्वितीये च द्वैरूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८ ॥ छिद्रप्रतीतिश्छायायां प्राणघोषानुपश्रुति: । स्वर्णप्रतीतिर्वृक्षेषु स्वपदानामदर्शनम् ॥ २९ ॥ स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्ग: खरयानं विषादनम् । यायान्नलदमाल्येकस्तैलाभ्यक्तो दिगम्बर: ॥ ३० ॥ अन्यानि चेत्थं भूतानि स्वप्नजागरितानि च । पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਦੋਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਕੰਸ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ। ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨੀਂਦ ਨਾ ਲੈ ਸਕਿਆ।
Verse 32
व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्य: समुत्थिते । कारयामास वै कंसो मल्लक्रीडामहोत्सवम् ॥ ३२ ॥
ਰਾਤ ਲੰਘਣ ਉਪਰੰਤ, ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਉਗਿਆ, ਤਦ ਕংস ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੱਲ-ਕੁਸ਼ਤੀ ਮਹੋਤਸਵ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਵਾਈ।
Verse 33
आनर्चु: पुरुषा रङ्गं तूर्यभेर्यश्च जघ्निरे । मञ्चाश्चालङ्कृता: स्रग्भि: पताकाचैलतोरणै: ॥ ३३ ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਭੇਰੀ-ਤੂਰੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਮੰਚਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰਾਂ, ਝੰਡਿਆਂ, ਫੀਤਿਆਂ ਤੇ ਤੋਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ।
Verse 34
तेषु पौरा जानपदा ब्रह्मक्षत्रपुरोगमा: । यथोपजोषं विविशू राजानश्च कृतासना: ॥ ३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ; ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਆਸਨ ਬਣੇ ਸਨ।
Verse 35
कंस: परिवृतोऽमात्यै राजमञ्च उपाविशत् । मण्डलेश्वरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ३५ ॥
ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਕংস ਰਾਜ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਪਰ ਕਈ ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Verse 36
वाद्यमानेषु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । मल्ला: स्वलङ्कृता: दृप्ता: सोपाध्याया: समासत ॥ ३६ ॥
ਜਦ ਮੱਲ-ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਤਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਜੇ ਉੱਚੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਵੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸਜੇ-ਧਜੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਮੱਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 37
चाणूरो मुष्टिक: कूट: शलस्तोशल एव च । त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवाद्यप्रहर्षिता: ॥ ३७ ॥
ਮਿੱਠੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ, ਕੂਟ, ਸ਼ਲ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 38
नन्दगोपादयो गोपा भोजराजसमाहुता: । निवेदितोपायनास्त एकस्मिन्मञ्च आविशन् ॥ ३८ ॥
ਭੋਜਰਾਜ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਨੰਦਗੋਪ ਆਦਿ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਭੇਟਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਇਕ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠੇ।
Frequently Asked Questions
Trivakrā is Kaṁsa’s maidservant and ointment-maker. Kṛṣṇa straightens her hunchback to demonstrate the tangible fruit of contact with Bhagavān—darśana and sparśa purify and transform. On a theological level, the act signifies poṣaṇa (the Lord’s gracious upliftment of a socially marginal figure) and shows that divine beauty and mercy can reorder both the external body and the internal disposition.
The text presents her desire as kāma arising from Kṛṣṇa’s beauty, yet within the Bhāgavata framework even materially tinged attraction can become a doorway to grace when directed toward the Lord. Commentarial traditions often distinguish between ordinary lust and desire that becomes purified by its object (Bhagavān), emphasizing that Kṛṣṇa remains self-controlled and purposeful, offering kindness without becoming bound by the interaction.
Narratively, breaking the bow is a deliberate provocation and a public declaration that Kaṁsa’s regime is nearing its end; it also demonstrates Kṛṣṇa’s effortless supremacy (aiśvarya). Symbolically, it represents the shattering of adharma upheld by state power and ritual prestige. The bow—guarded and worshiped—becomes an emblem of tyrannical authority, which Kṛṣṇa dismantles as a prelude to restoring righteous order.
The omens function as Purāṇic narrative markers of imminent daiva (destiny) and niyati (inevitability) when adharma reaches its limit. Kaṁsa’s disturbed perception—missing head in reflection, doubled luminaries, holes in shadow—signals the collapse of his worldly security and the approach of death as a moral consequence. The Bhāgavata uses such nimittas to show that the cosmos itself reacts when the Lord’s corrective līlā is about to manifest.
It transitions from Kṛṣṇa’s arrival and public reception to the formal arena setting engineered by Kaṁsa. The bow-breaking triggers Kaṁsa’s fear and accelerates preparations for the wrestling festival, while the assembly of wrestlers (Cāṇūra, Muṣṭika, etc.) and the seating of Nanda and the Vraja cowherds positions all key participants for the impending confrontation and Kaṁsa’s downfall.