Adhyaya 40
Akrūra’s Prayers (Akrūra-stuti): The Lord as Cause of Causes, Virāṭ, and the Goal of All Paths
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਅਕਰੂਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਤੁਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਕਾਰਣ-ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇਹ ਤੋਂ ਮਹਤ, ਅਹੰਕਾਰ, ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਕਾਰਣ-ਪਰੰਪਰਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਗੁਣਾਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਯੋਗ-ਧਿਆਨ, ਵੇਦਿਕ ਅਗਨੀ-ਯਾਗ, ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਆਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਨਾ—ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਲਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਵਿਰਾਟ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ, ਮਤਸ੍ਯ ਤੋਂ ਕਲਕੀ ਤੱਕ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦਾ, ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੇ ਮਾਇਆ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀ ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨਾਰਾਇਣ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 2
भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥
ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਅਹੰਕਾਰ; ਮਹੱਤੱਤਵ, ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ; ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ—ਜਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹਨ।
Verse 3
नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਆਤਮ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੜ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਅਜ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੱਚੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 4
त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਹਾਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਮੰਨ ਕੇ ਭਜਦੇ ਹਨ—ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ ਤਿੰਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ।
Verse 5
त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥
ਤ੍ਰਈ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਵੈਤਾਨਿਕ ਦਵਿਜ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
Verse 6
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਦਿ-ਸਰੂਪ ਹੋ।
Verse 7
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥
ਹੋਰ ਕੁਝ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਬਹੁਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਇਕ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਵਜੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
Verse 8
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥
ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ—ਅਨੇਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ।
Verse 9
सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਭ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈਂ। ਜੋ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦੇ ਹਨ।
Verse 10
यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਤੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 11
सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥
ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਬੱਧ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 12
तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत: प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥
ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਤੂੰ ਨਿਰਾਸਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਬੁੱਧੀਆਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
Verse 13
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
ਅੱਗ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇਰੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇਰੀ ਨਾਭੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਤੇਰੇ ਬਾਹੂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਰਾ ਉਦਰ। ਸਵਰਗ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਬਲ। ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਤੇਰੇ ਰੋਮ ਹਨ, ਬੱਦਲ ਤੇਰੇ ਕੇਸ, ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਖ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਤੇਰਾ ਪਲਕ ਝਪਕਣਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇਰਾ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਤੇਰਾ ਵੀਰਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
ਅੱਗ ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇਰੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੇਰੀ ਨਾਭੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ, ਦੇਵ-ਇੰਦਰ ਤੇਰੇ ਬਾਹੂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇਰਾ ਉਦਰ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਬਲ। ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ ਤੇਰੇ ਰੋਮ, ਬੱਦਲ ਤੇਰੇ ਕੇਸ, ਪਹਾੜ ਤੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਨਖ; ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੇਰੀ ਪਲਕ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇਰਾ ਉਪਸਥ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਤੇਰਾ ਵੀਰਜ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 15
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो- ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥
ਹੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਪੁਰਖ! ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚੇ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਹ ਇਉਂ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਚਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਿੱਘੇ ਕੀੜੇ ਉਦੁੰਬਰ ਫਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 16
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥
ਲੀਲਾ ਲਈ ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਉਹਨਾਂ ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੈਲ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੂਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਰਤੀ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਕਰ-ਰੂਪ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 18
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਧੁ ਤੇ ਕੈਟਭ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੂਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਰਤੀ ਉੱਧਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਕਰ-ਰੂਪ ਵਰਾਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 19
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥
ਅਦਭੁਤ ਸਿੰਘ-ਰੂਪ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਾਧੂ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਪ ਲਿਆ।
Verse 20
नमो भृगुणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥
ਭ੍ਰਿਗੂਆਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 21
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 22
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੁੱਧ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਕਲਕੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਮਲੇਛ-ਪ੍ਰਾਇ ਖੱਤਰੀਆਂ—ਰਾਜੇ ਬਣ ਬੈਠੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ—ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 23
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਇਹ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਝੂਠੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥
ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਵੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਦੇਹ, ਬੱਚੇ, ਘਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ ਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਥਿਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥
ਮੈਂ ਅਸਥਿਰ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਮਝ ਬੈਠਾ; ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ—ਮੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ—ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 26
यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भवै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्मुख: ॥ २६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜਲਾਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ।
Verse 27
नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥
ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕੰਗਾਲ ਹੈ; ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਮਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਠੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 28
सोऽहं तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग- स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕਮਲ-ਨਾਭ, ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਰੂਪ ਸਦੁਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
Verse 29
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥
ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਭ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਸਭ ਜੀਵ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਾਂ—ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Frequently Asked Questions
Akrūra is a prominent Yādava devotee who becomes the instrument for bringing Kṛṣṇa from Vraja to Mathurā. His prayers are important because they function as a theological hinge: they publicly articulate Kṛṣṇa’s supremacy (as Nārāyaṇa, puruṣa, and avatārī) while also modeling the devotee’s interior movement from awe and metaphysical insight to surrender (śaraṇāgati).
Because Brahmā operates within the domain of guṇas and manifested matter (prakṛti), whereas Bhagavān is guṇātīta—transcendent to material qualities. Akrūra’s point is epistemological and devotional: the Absolute is not captured by material causality or sensory-based inference; He is known by revelation and bhakti, not merely by cosmic intelligence.
Akrūra lists multiple sādhana-streams—yoga contemplation, Vedic yajñas to devatās, renunciant inquiry (jñāna-yajña), Vaiṣṇava āgamas, and Śaiva paths—and then states that even those focused on other deities are, in essence, worshiping the one Lord who embodies all devatās. The river-to-ocean analogy explains the Bhāgavata’s hierarchy: diversity of approach may exist, but the final telos is Bhagavān as āśraya.
The virāṭ mapping sacralizes the cosmos by reading it as the Lord’s body—fire as His face, earth as His feet, sun as His eye, directions as hearing, oceans as abdomen, and so on. In Bhāgavata theology this serves two functions: it supports meditation for those needing a cosmic support (ālambana) and it reorients the mind from fragmented material perception to integrated theism, where nature is understood as dependent energy (śakti) of the Supreme.
The confession dramatizes the universal condition of jīvas under māyā—attachment to body, family, wealth, and identity as real and permanent. Bhakti does not deny the struggle; it transforms it. Akrūra’s humility establishes eligibility for grace and emphasizes that liberation arises through mercy and service to pure devotees, not through self-confidence in one’s own control of mind and senses.