Adhyaya 37
The Killing of Keśī and Vyomāsura; Nārada’s Prophetic Praise of Kṛṣṇa
ਕੰਸ ਦੀ ਵ੍ਰਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਚਾਲ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਘੋੜੇ-ਰੂਪ ਦੈਤ ਕੇਸ਼ੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਮਚਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਾਂਹ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਂਹ ਫੈਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਨਿਰਅਹੰਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਤੱਤਵ-ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਗੁਣਾਤੀਤ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹਨ; ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਵਤਰੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਅੱਗੇ ਕੰਸ-ਵਧ, ਹੋਰ ਦੈਤ-ਵਧ, ਦਵਾਰਕਾ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆਵੀ ਵ੍ਯੋਮਾਸੁਰ ਗੋਪ-ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਚਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਤਰੇ ਵਧਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕংস ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਕੇਸ਼ੀ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਉਹ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ, ਅਯਾਲ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛਿਟਕਾ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਦੈਤ ਕੇਸ਼ੀ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦਾ ਉਹ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਅਯਾਲ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਛਿੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੋਕੁਲ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਤੇ ਪੂੰਛ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ; ਕੇਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਗੱਜਿਆ।
Verse 3
स तं निशाम्याभिमुखो मुखेन खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षण: । जघान पद्भ्यामरविन्दलोचनं दुरासदश्चण्डजवो दुरत्यय: ॥ ३ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਸ਼ੀ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਬਲ ਪਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਦੌੜਿਆ; ਉਗਰ ਵੇਗ ਵਾਲਾ, ਅਜੇਯ ਤੇ ਦੁਰਾਸਦ ਉਹ ਘੋੜਾ-ਦੈਤ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 4
तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयो: । सावज्ञमुत्सृज्य धनु:शतान्तरे यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थित: ॥ ४ ॥
ਪਰ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਾਰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾ ਕੇ, ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਓਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।
Verse 5
स: लब्धसंज्ञ: पुनरुत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसापतद्धरिम् । सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन् प्रवेशयामास यथोरगं बिले ॥ ५ ॥
ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੇਸ਼ੀ ਫਿਰ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰਿ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੱਪ ਨੂੰ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦੇਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
दन्ता निपेतुर्भगवद्भुजस्पृश- स्ते केशिनस्तप्तमयस्पृशो यथा । बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो यथामय: संववृधे उपेक्षित: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਦੰਦ ਤੁਰੰਤ ਝੜ ਪਏ; ਦੈਤ ਨੂੰ ਉਹ ਬਾਂਹ ਪਿਘਲੇ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਤਪਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਹ ਬਾਂਹ ਬਹੁਤ ਵਧਣ ਲੱਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਰਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਪੇਟ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
समेधमानेन स कृष्णबाहुना निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् । प्रस्विन्नगात्र: परिवृत्तलोचन: पपात लण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसु: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਧਣ ਨਾਲ ਕੇਸ਼ੀ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਲੱਤਾਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਪਲਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮਲ ਤਿਆਗਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 8
तद्देहत: कर्कटिकाफलोपमाद् व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुज: । अविस्मितोऽयत्नहतारिक: सुरै: प्रसूनवर्षैर्वर्षद्भिरीडित: ॥ ८ ॥
ਮਹਾਬਾਹੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਕੱਢ ਲਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਕੱਕੜੀ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਸਾਏ ਗਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 9
देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप । कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत ॥ ९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਸ ਉੱਤਮ ਭਗਤ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਅਸੀਮ ਆਤਮਾ! ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਦੇ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਗਵਾਹ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ।
Verse 11
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਅਸੀਮ ਆਤਮਾ! ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ! ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਦੇ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ! ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਗਵਾਹ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪਰਮ ਈਸ਼ਵਰ ਹੋ।
Verse 12
आत्मनात्माश्रय: पूर्वं मायया ससृजे गुणान् । तैरिदं सत्यसङ्कल्प: सृजस्यत्स्यवसीश्वर: ॥ १२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਅਤੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਾਜਦੇ, ਪਾਲਦੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 13
स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् । अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च ॥ १३ ॥
ਉਹੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਤੁਸੀਂ, ਹੁਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਦੈਂਤਾਂ, ਪ੍ਰਮਥਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 14
दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृति: । यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १४ ॥
ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੈਂਤ ਇੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਵਰਗੀ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।
Verse 15
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ, ਹਾਥੀ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕੰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਲਯਵਨ, ਮੁਰ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ, ਰਾਜਾ ਨ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓਗੇ, ਪੌਂਡਰਕ ਅਤੇ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰੋਗੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਚੇਦੀਰਾਜ (ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ) ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੋਗੇ। ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 16
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਹੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ, ਹਾਥੀ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਕੰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਲਯਵਨ, ਮੁਰ, ਨਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੈਂਤ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦੇ, ਰਾਜਾ ਨ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਘਰੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓਗੇ, ਪੌਂਡਰਕ ਅਤੇ ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰੋਗੇ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਚੇਦੀਰਾਜ (ਸ਼ਿਸ਼ੂਪਾਲ) ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੋਗੇ। ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 17
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਹੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਰਸੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਣੂਰ, ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੱਲਾਂ ਦਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਵਲਯਾਪੀੜ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕংস ਦਾ ਵਧ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੰਖਾਸੁਰ, ਕਾਲਯਵਨ, ਮੁਰ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਸ਼ੁਲਕ ਨਾਲ ਵੀਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਾਹ, ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸ੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿਓਗੇ; ਫਿਰ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਵਧ, ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਦਹਨ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਦਾ ਨਿਧਨ ਅਤੇ ਮਹਾ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਚੇਦੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅੰਤ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਦਵਾਰਕਾ-ਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੀਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 18
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣਾ, ਹੋਰ ਇਕ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸ੍ਯਮੰਤਕ ਮਣੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 19
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਦਾ ਵਧ, ਕਾਸ਼ੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਦਹਨ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ ਦਾ ਨਿਧਨ ਅਤੇ ਮਹਾਕ੍ਰਤੌ (ਰਾਜਸੂਯ) ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਚੈਦ੍ਯ ਦਾ ਵਧ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 20
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
ਦਵਾਰਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਵੀਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰੋਗੇ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਵੇਖਾਂਗਾ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 21
अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै । अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथे: ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਅਖ਼ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 22
विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् । स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया- गुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि ॥ २२ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਨ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਤ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਾਂਛਿਤ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੋਂ ਨਿਤ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 23
त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਅਸੀਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਯਦੂ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤ ਬੀਰ ਬਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹੋ।
Verse 24
श्रीशुक उवाच एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनि: । प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सव: ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਦੁਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ-ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे । पशूनपालयत् पालै: प्रीतैर्व्रजसुखावह: ॥ २५ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਖੁਸ਼ ਗੋਪ-ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਚਰਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣੇ।
Verse 26
एकदा ते पशून्पालाश्चारयन्तोऽद्रिसानुषु । चक्रुर्निलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशत: ॥ २६ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ—ਕੋਈ ਚੋਰ ਬਣਿਆ, ਕੋਈ ਗੋਪਾਲ।
Verse 27
तत्रासन् कतिचिच्चोरा: पालाश्च कतिचिन्नृप । मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभया: ॥ २७ ॥
ਉਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੁਝ ਚੋਰ ਬਣੇ, ਕੁਝ ਗੋਪਾਲ (ਗਵਾਲੇ) ਤੇ ਕੁਝ ਭੇਡਾਂ ਬਣੇ। ਉਹ ਸਭ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ।
Verse 28
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् । मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २८ ॥
ਤਦੋਂ ਦੈਤ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਮਾਇਆਵੀ ਵ੍ਯੋਮ, ਗਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ। ਚੋਰ ਬਣ ਕੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਬਣੇ ਬਹੁਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 29
गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुर: । शिलया पिदधे द्वारं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २९ ॥
ਉਹ ਮਹਾਦੈਤ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ ਬਣੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 30
तस्य तत् कर्म विज्ञाय कृष्ण: शरणद: सताम् । गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा ॥ ३० ॥
ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਭੇੜੀਏ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली । इच्छन्विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद्ग्रहणातुर: ॥ ३१ ॥
ਉਹ ਦੈਤ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਸ ਕੇ ਫੜ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਛੁਟ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 32
तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले । पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत् ॥ ३२ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵ੍ਯੋਮਾਸੁਰ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ; ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਯਜ੍ਞ-ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान्नि:सार्य कृच्छ्रत: । स्तूयमान: सुरैर्गोपै: प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ ३३ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਤੋੜ ਕੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੋਪ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Kaṁsa’s strategy is to eliminate Kṛṣṇa by escalating demonic assaults on Vraja. Keśī, appearing as a monstrous horse, represents violent, uncontrolled force and terror aimed at disrupting the Lord’s pastoral domain. In bhakti exegesis, such demons often embody obstructive tendencies (fear, aggression, arrogance) that threaten devotional life; Kṛṣṇa’s victory signals the Lord’s poṣaṇa—His decisive protection of His devotees and His līlā’s capacity to dissolve fear.
Kṛṣṇa thrust His arm into Keśī’s mouth; to the demon it felt like molten iron, and the arm expanded within, blocking breath until Keśī died. Theologically, the episode emphasizes Bhagavān’s acintya-śakti (inconceivable power): the Lord’s body is spiritual, not subject to material limits, and He defeats adharma effortlessly. The expansion motif also signals that the finite cannot ‘contain’ the Infinite—hostility toward the Supreme collapses under the Supreme’s own presence.
Vyomāsura is a powerful magician, son of the demon Maya, who infiltrates the boys’ play disguised as a cowherd. He abducts the boys and seals them in a cave, exploiting innocence and social trust. The lesson is twofold: (1) līlā shows that threats can arise even amid ordinary joy, and (2) Kṛṣṇa, as the shelter of devotees, perceives hidden danger and rescues the vulnerable, reaffirming poṣaṇa and the Lord’s vigilance over His community.
Nārada’s visit functions as a theological hinge: after an outward display of divine heroism, the sage articulates the inward metaphysics—Kṛṣṇa as antaryāmī, supreme controller, and creator beyond māyā’s guṇas. It also serves narrative architecture: Nārada’s prophecy links the Vraja cycle to imminent Mathurā events (wrestlers, Kuvalayāpīḍa, Kaṁsa) and future Dvārakā and Kurukṣetra līlās, mapping Kṛṣṇa’s avatāra-kārya across the Purāṇa.