Adhyaya 35
Gopī-gīta in Separation: The Flute’s Call and Vraja’s Ecstatic Response
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਵ੍ਰਜ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿੱਤ ਲੈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗੋਚਰਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਭੰਗੀਮਾ, ਕੋਮਲ ਉਂਗਲਾਂ, ਨੱਚਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ—ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਦ ਦੀ ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਛੋੜਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬਲਦ, ਹਿਰਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਰਸ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਦੀਆਂ ਧਾਰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਲੋਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖ-ਲਤਾਵਾਂ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਤੇ ਰਸ ਟਪਕਾ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਛਤਰ ਵਾਂਗ ਛਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਗਰਜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਵੀ ਉਸ ਸੰਗੀਤ-ਸਾਰ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਖਿਆਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਨਾਲ—ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਤੀਬਰ ਯਾਦ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोप्य: कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतस: । कृष्णलीला: प्रगायन्त्यो निन्युर्दु:खेन वासरान् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੀਆਂ।
Verse 2
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਖੱਬਾ ਗੱਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਭੌਂਹਾਂ ਨਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੁਰਾਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਛੇੜਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਾਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਦੀ ਕਮਰਬੰਦ ਢਿੱਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 3
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਉੱਤੇ ਖੱਬਾ ਗੱਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਕੋਮਲ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਛੇਦ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਭੌਂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਿੱਠਾ ਵੇਣੁ-ਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸਿੱਧਾਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਕਾਮ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਝੁਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਕਮਰਬੰਦ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 4
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਸਖਿਓ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ—ਸੁਣੋ! ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਵਰਗੀ ਝਲਮਲ ਹਾਸੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਹਕਦੀ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦੂਰ ਦੂਰ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਬਲਦ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਉਸ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚੱਬਿਆ ਚਾਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਣ।
Verse 5
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਸਖਿਓ, ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ—ਸੁਣੋ! ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਥਿਰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਵਰਗੀ ਝਲਮਲ ਹਾਸੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਹਕਦੀ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦੂਰ ਦੂਰ ਟੋਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਬਲਦ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਉਸ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚੱਬਿਆ ਚਾਰਾ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਬਾ ਕੇ, ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਣ।
Verse 6
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
ਪਿਆਰੀ ਸਖੀ, ਕਦੇ ਮੁਕੁੰਦ ਪੱਤਿਆਂ, ਮੋਰਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲੇ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਮੱਲ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਹਾਅ ਤੋੜ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਮ-ਉਮੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
ਪਿਆਰੀ ਸਖੀ, ਕਦੇ ਮੁਕੁੰਦ ਪੱਤਿਆਂ, ਮੋਰਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲੇ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਮੱਲ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਰਿਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਹਾਅ ਤੋੜ ਕੇ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰੇਮ-ਉਮੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਪਾਣ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਣੂ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
ਤਦੋਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ, ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਸੁੰਦਰ ਤਿਲਕਧਾਰੀ, ਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧੀ ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਮਧੁ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਣੂ ਨੂੰ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਛੇੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੌਰੇ ਉਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਸ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਮਨ ਮੋਹ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ, ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 12
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਵੀਆਂ! ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੇਣੂ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਵਿਓ! ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸਜਾ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਧੁਰ ਬੰਸਰੀ-ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਨੇੜਲਾ ਬੱਦਲ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਜ ਕੇ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਛਾਂ ਕਰ ਕੇ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ! ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਪਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿੰਬ-ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਸਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੁਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਪਤੀ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ! ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਗੋਪਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿੰਬ-ਫਲ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਸਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧੁਨ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਪਤੀ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜਾ, ਵਜ੍ਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਦ ਅਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਬਸਤਰ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਕੋਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਵਜਾ, ਵਜ੍ਰ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਗਾਇਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਦ ਅਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਬਸਤਰ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
ਹੁਣ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੋਇਆ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸਨੇਹੀ ਗੋਪ-ਸਖੇ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਬਾਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਾਲੀਆਂ ਹਰਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਗੁਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ; ਗੋਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਕ੍ਵਣਿਤ ਨਾਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਾਲੀਆਂ ਹਰਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਗੁਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈਆਂ ਤੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਈਆਂ; ਗੋਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘਰ-ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।
Verse 20
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਯਸ਼ੋਦਾ! ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰਾ ਲਾਡਲਾ ਕੁੰਦ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਤਿਉਹਾਰੀ ਸਜਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਗੋਪਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਯਮੁਨਾ ਕਿਨਾਰੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਸਾਂਦਾ-ਖੇਡਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
ਮੰਦ ਹਵਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵਹਿ ਕੇ ਮਲਯਜ ਚੰਦਨ ਦੀ ਠੰਢੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਪਦੇਵਗਣ ਵੰਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਵਾਜਿਆਂ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ-ਬਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ-ਧਾਰੀ ਬਣਿਆ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਾਰਾ ਗੋਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਬਾਂਸਰੀ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਛੇੜਦਾ ਹੈ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਗੋਪਬਾਲਕ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਿਖਰੀ ਉਸ ਦੀ ਛਬੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਉਤਸਵ ਹੈ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਗਿਆ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਮਾਨ ਹੈ।
Verse 23
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਵਰਧਨ-ਧਾਰੀ ਬਣੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਗੋਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬੰਸਰੀ ਤੇ ਮਧੁਰ ਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਗੋਪਬਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਿਖਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਬੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਉਤਸਵ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ, ਉਹ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਗੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 24
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
ਮਦ ਵਰਗੀ ਹਲਕੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਨਮਾਲੀ ਹਨ। ਬਦਰ ਫਲ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਉਜਲਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਯਦੁਪਤੀ ਰਾਜਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
ਮਦ ਵਰਗੀ ਹਲਕੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਨਮਾਲੀ ਹਨ। ਬਦਰ ਫਲ ਵਰਗੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਉਜਲਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਯਦੁਪਤੀ ਰਾਜਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਰਾਤ ਦੇ ਨਾਥ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं व्रजस्त्रियो राजन् कृष्णलीलानुगायती: । रेमिरेऽह:सु तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदया: ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਚਿੱਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਉਤਸਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
The passage magnifies Kṛṣṇa’s veṇu-nāda as transcendental attraction (ākarṣaṇa) that surpasses social and cosmic boundaries. The ‘disturbance’ is not endorsement of mundane lust but a poetic revelation of how Bhagavān’s beauty and sound subdue conditioned propriety and awaken involuntary absorption. Bhāgavata rhetoric uses this to assert Kṛṣṇa’s supremacy: if even celestial beings lose composure, the gopīs’ exclusive fixation is shown as spiritually inevitable and theologically meaningful.
These are Bhāgavata signs (lakṣaṇa) of bhakti’s contagion in Vraja: the environment mirrors the devotees’ inner state. Rivers halting suggests nature’s suspension before the Absolute, yearning for contact with His pāda-raja (foot-dust). Trees and creepers becoming luxuriant and ‘manifesting Viṣṇu’ indicates sattvika transformation—external fertility symbolizing internal revelation—teaching that devotion is not only psychological but cosmically participatory in Kṛṣṇa’s līlā.
Śukadeva Gosvāmī narrates to King Parīkṣit, framing the gopīs’ speech as daytime kīrtana born from separation during Kṛṣṇa’s forest pastimes. This frame is crucial: it presents the gopīs’ words as sādhana (continuous remembrance) and as pramāṇa (authoritative testimony) for the Bhāgavata’s theology of āśraya—Kṛṣṇa as the supreme object of love.
The evening return (go-cāraṇa completion) resolves the day’s vipralambha with a glimpse of reunion: Kṛṣṇa, dusted by cows’ hooves, worshiped along the path, and welcomed by friends. Literarily it provides narrative progression from daytime separation to the intensification of Vraja’s nocturnal affect; theologically it shows poṣaṇa—Kṛṣṇa as the one who protects, gathers, and ‘delivers’ Vraja (including the cows) from hardship while simultaneously nourishing devotees’ longing into deeper bhakti.