Adhyaya 34
Ambikā-vana Śiva-pūjā; Nanda Saved from the Serpent; Śaṅkhacūḍa Slain
ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਗੱਡਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਬਿਕਾ-ਵਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਤ-ਉਪਵਾਸ ਵੇਲੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਪ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਨੰਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਪ ਸ਼ਾਪਗ੍ਰਸਤ ਵਿਦਿਆਧਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਗਿਰਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ਪਤ ਸੀ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਦ-ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਮੁੜਦੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਵਨ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਦੋਂ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਸੇਵਕ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਲਰਾਮ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ-ਰਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकौतुका: । अनोभिरनडुद्युक्तै: प्रययुस्तेऽम्बिकावनम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇਵ-ਯਾਤਰਾ (ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ) ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਗੋਪਾਲ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਬਿਕਾ-ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ।
Verse 2
तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम् । आनर्चुरर्हणैर्भक्त्या देवीं च नृपतेऽम्बिकाम् ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਧਰਮਣੀ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 3
गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादृता: । ब्राह्मणेभ्यो ददु: सर्वे देवो न: प्रीयतामिति ॥ ३ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ, ਸੋਨਾ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਿਆ ਪਕਿਆ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ—“ਸਾਡਾ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।”
Verse 4
ऊषु: सरस्वतीतीरे जलं प्राश्य यतव्रता: । रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादय: ॥ ४ ॥
ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦਕ ਆਦਿ ਮਹਾਂਭਾਗ ਗੋਪ ਉਸ ਰਾਤ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਤ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ।
Verse 5
कश्चिन्महानहिस्तस्मिन् विपिनेऽतिबुभुक्षित: । यदृच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत् ॥ ५ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਭੁੱਖਾ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਅਚਾਨਕ ਆ ਗਿਆ। ਪੇਟ ਦੇ ਬਲ ਸਰਕਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁੱਤੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
स चुक्रोशाहिना ग्रस्त: कृष्ण कृष्ण महानयम् । सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय ॥ ६ ॥
ਸੱਪ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਚੀਖ ਪਏ— “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਮੈਨੂੰ ਨਿਗਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ।”
Verse 7
तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपाला: सहसोत्थिता: । ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ता: सर्पं विव्यधुरुल्मुकै: ॥ ७ ॥
ਨੰਦ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਪ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀਆਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 8
अलातैर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत्तमुरङ्गम: । तमस्पृशत्पदाभ्येत्य भगवान्सात्वतां पति: ॥ ८ ॥
ਅੱਗ ਦੇ ਸੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਸੱਪ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਨਾਲ ਸੱਪ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ।
Verse 9
स वै भगवत: श्रीमत्पादस्पर्शहताशुभ: । भेजे सर्पवपुर्हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम् ॥ ९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਵਿਦਿਆਧਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 10
तमपृच्छद् धृषीकेश: प्रणतं समवस्थितम् । दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम् ॥ १० ॥
ਤਦ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।
Verse 11
को भवान् परया लक्ष्म्या रोचतेऽद्भुतदर्शन: । कथं जुगुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवश: ॥ ११ ॥
[ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਮਹੋਦਯ, ਤੁਸੀਂ ਅਦਭੁਤ ਦਿੱਖ ਵਾਲੇ ਹੋ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਹ ਘਿਨੌਣਾ ਸੱਪ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਾਇਆ?
Verse 12
सर्प उवाच अहं विद्याधर: कश्चित्सुदर्शन इति श्रुत: । श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन् दिश: ॥ १२ ॥ ऋषीन् विरूपाङ्गिरस: प्राहसं रूपदर्पित: । तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धै: स्वेन पाप्मना ॥ १३ ॥
ਸੱਪ ਬੋਲਿਆ: ਮੈਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਧਰ ਹਾਂ। ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਗਿਰਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੂਪ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ; ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
सर्प उवाच अहं विद्याधर: कश्चित्सुदर्शन इति श्रुत: । श्रिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरन् दिश: ॥ १२ ॥ ऋषीन् विरूपाङ्गिरस: प्राहसं रूपदर्पित: । तैरिमां प्रापितो योनिं प्रलब्धै: स्वेन पाप्मना ॥ १३ ॥
ਸੱਪ ਬੋਲਿਆ: ਮੈਂ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਿਆਧਰ ਹਾਂ। ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਗਿਰਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੂਪ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ; ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
शापो मेऽनुग्रहायैव कृतस्तै: करुणात्मभि: । यदहं लोकगुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभ: ॥ १४ ॥
ਉਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਲੋਕਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम् । आपृच्छे शापनिर्मुक्त: पादस्पर्शादमीवहन् ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ; ਦੁੱਖਹਰ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ।
Verse 16
प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन् महापुरुष सत्पते । अनुजानीहि मां देव सर्वलोकेश्वरेश्वर ॥ १६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰ।
Verse 17
ब्रह्मदण्डाद्विमुक्तोऽहं सद्यस्तेऽच्युत दर्शनात् । यन्नाम गृह्णन्नखिलान् श्रोतृनात्मानमेव च । सद्य: पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्ट: पदा हि ते ॥ १७ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ!
Verse 18
इत्यनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च । सुदर्शनो दिवं यात: कृच्छ्रान्नन्दश्च मोचित: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਉਸ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਏ।
Verse 19
निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवैभवं व्रजौकसो विस्मितचेतसस्तत: । समाप्य तस्मिन् नियमं पुनर्व्रजं नृपाययुस्तत् कथयन्त आदृता: ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਸ ਆਤਮਿਕ ਮਹਿਮਾ-ਭਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਉਹ ਨਿਯਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵ੍ਰਜ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਗਏ।
Verse 20
कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चाद्भुतविक्रम: । विजह्रतुर्वने रात्र्यां मध्यगौ व्रजयोषिताम् ॥ २० ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 21
उपगीयमानौ ललितं स्त्रीजनैर्बद्धसौहृदै: । स्वलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजोऽम्बरौ ॥ २१ ॥
ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 22
निशामुखं मानयन्तावुदितोडुपतारकम् । मल्लिकागन्धमत्तालि जुष्टं कुमुदवायुना ॥ २२ ॥
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸਣ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਕੁਮੁਦ ਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੱਲਿਕਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 23
जगतु: सर्वभूतानां मन:श्रवणमङ्गलम् । तौ कल्पयन्तौ युगत्स्वरमण्डलमूर्च्छितम् ॥ २३ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਸੁਰ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੇਂਜ ਰਚ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ; ਉਹ ਗੀਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨਾਂ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਆਨੰਦ ਬਣਿਆ।
Verse 24
गोप्यस्तद्गीतमाकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन्नृप । स्रंसद्दुकूलमात्मानं स्रस्तकेशस्रजं तत: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਮੋਹ-ਮੂਰਛਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈਆਂ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਸਤ੍ਰ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਿਖਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 25
एवं विक्रीडतो: स्वैरं गायतो: सम्प्रमत्तवत् । शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरोऽभ्यगात् ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡਦੇ ਤੇ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨੋ ਮਸਤ ਜਿਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਕੁਬੇਰ (ਧਨਦ) ਦਾ ਸੇਵਕ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 26
तयोर्निरीक्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम् । क्रोशन्तं कालयामास दिश्युदीच्यामशङ्कित: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ; ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਥ ਮੰਨ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੰਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम् । यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम् ॥ २७ ॥
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਰਾਮ!’ ਵਾਲੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 28
मा भैष्टेत्यभयारावौ शालहस्तौ तरस्विनौ । आसेदतुस्तं तरसा त्वरितं गुह्यकाधमम् ॥ २८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ‘ਡਰੋ ਨਾ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਅਭਯ ਦਾ ਨਾਦ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਲੱਕੜ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਉਸ ਨੀਚ ਗੁਹ੍ਯਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 29
स वीक्ष्य तावनुप्राप्तौ कालमृत्यू इवोद्विजन् । विषृज्य स्त्रीजनं मूढ: प्राद्रवज्जीवितेच्छया ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਮੂਰਖ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।
Verse 30
तमन्वधावद् गोविन्दो यत्र यत्र स धावति । जिहीर्षुस्तच्छिरोरत्नं तस्थौ रक्षन् स्त्रियो बल: ॥ ३० ॥
ਉਹ ਦੈਤ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਦੌੜਿਆ, ਗੋਵਿੰਦ ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋ-ਰਤਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 31
अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मन: । जहार मुष्टिनैवाङ्ग सहचूडमणिं विभु: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਮੇਤ ਉਤਾਰ ਲਿਆ।
Verse 32
शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिमादाय भास्वरम् । अग्रजायाददात्प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम् ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਖਚੂੜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vaiṣṇava frame, devas like Śiva are honored as exalted devotees and empowered administrators within Bhagavān’s order (īśānukathā), not as independent supreme shelters. The cowherds’ Śiva-pūjā models dharmic culture—pilgrimage, vows, charity to brāhmaṇas—while the narrative simultaneously demonstrates that ultimate poṣaṇa comes from Kṛṣṇa alone: when Nanda is in mortal peril, ritual efforts and human strength fail, and deliverance occurs by Kṛṣṇa’s direct intervention. Thus the chapter harmonizes respect for Śiva with the Bhāgavata’s conclusion that Kṛṣṇa is the final refuge (āśraya).
The serpent was the Vidyādhara named Sudarśana, cursed to take a snake body for ridiculing sages of the Aṅgirā lineage out of pride in his beauty and opulence. His release occurs instantly by Kṛṣṇa’s foot-touch, illustrating (1) the purifying supremacy of contact with Bhagavān, (2) the pedagogical mercy within a curse when it leads one to the Lord, and (3) the Bhāgavata’s ethic that spiritual status is maintained by humility and reverence for brāhmaṇas and sages. Sudarśana’s prayers explicitly frame Kṛṣṇa as the remover of fear for those who surrender.
The night play and singing of Kṛṣṇa and Balarāma with the gopīs establishes a rasa setting—beauty, music, and absorbed devotion. Śaṅkhacūḍa’s abduction functions as an intrusion of adharma and fear into that intimacy. The Lords’ swift response—Balarāma guarding the gopīs while Kṛṣṇa pursues and kills the offender—dramatizes poṣaṇa: Bhagavān actively preserves the devotees’ safety and the sanctity of their loving exchange. The taking of the crest jewel underscores the removal of the aggressor’s power and the re-establishment of order under divine guardianship.