Adhyaya 32
Gopī-gīta Aftermath: Kṛṣṇa Returns and Explains Divine Non-Reciprocation (Rāsa-līlā Dialogue)
ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗੀਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਪਾ ਕੇ ਵਿਯੋਗ-ਵੇਦਨਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਲੇ ਲਗ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਾਨ-ਰੋਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਯੋਗ ਵਰਗੀ ਅੰਦਰਲੀ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵ ਦਿਖਾਏ, ਪਰ ਇਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਇਕੋ ਰਹੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੈ ਗਏ; ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ, ਨਰਮ ਰੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਚੰਦਨੀ ਰਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਪੂਜੇ ਗਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਘਾਇਲ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਦਾ ਧਰਮ ਪੁੱਛਿਆ—ਕੌਣ ਵਾਪਸ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਣ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਵਾਰਥੀ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ/ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਅਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਦੇਰੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਰਾਸਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति गोप्य: प्रगायन्त्य: प्रलपन्त्यश्च चित्रधा । रुरुदु: सुस्वरं राजन् कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਮਨੋਹਰ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾ ਕੇ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
तासामाविरभूच्छौरि: स्मयमानमुखाम्बुज: । पीताम्बरधर: स्रग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथ: ॥ २ ॥
ਤਦ ਸ਼ੌਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੱਸਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਨਾਲ, ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ ਤੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ, ਗੋਪੀਆਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ।
Verse 3
तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्युत्फुल्लदृशोऽबला: । उत्तस्थुर्युगपत् सर्वास्तन्व: प्राणमिवागतम् ॥ ३ ॥
ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 4
काचित् कराम्बुजं शौरेर्जगृहेऽञ्जलिना मुदा । काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनभूषितम् ॥ ४ ॥
ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲਈ।
Verse 5
काचिदञ्जलिनागृह्णात्तन्वी ताम्बूलचर्वितम् । एका तदङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात् ॥ ५ ॥
ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਗੋਪੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਚਬਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੰਬੂਲ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੋਪੀ ਕਾਮ-ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਬੈਠੀ।
Verse 6
एका भ्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपै: सन्दष्टदशनच्छदा ॥ ६ ॥
ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਹੋਠ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਕਠੋਰ ਕਟਾਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰਦੀ ਤੱਕੀ।
Verse 7
अपरानिमिषद्दृग्भ्यां जुषाणा तन्मुखाम्बुजम् । आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥
ਦੂਜੀ ਗੋਪੀ ਅਣਮਿਟ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਦਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯ ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ; ਬਹੁਤ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 8
तं काचिन्नेत्ररन्ध्रेण हृदिकृत्वा निमील्य च । पुलकाङ्ग्युपगुह्यास्ते योगीवानन्द सम्प्लुता ॥ ८ ॥
ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ, ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ—ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਯੋਗਿਨੀ ਵਾਂਗ।
Verse 9
सर्वास्ता: केशवालोकपरमोत्सवनिर्वृता: । जहुर्विरहजं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जना: ॥ ९ ॥
ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਪਰਮ ਉਤਸਵ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਸਤਪੁਰਖ ਦਾ ਸੰਗ ਪਾ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
ताभिर्विधूतशोकाभिर्भगवानच्युतो वृत: । व्यरोचताधिकं तात पुरुष: शक्तिभिर्यथा ॥ १० ॥
ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਮਕ ਉਠੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਉਂ ਦਿਸੇ ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 11
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਪੁਲਿਨ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਨਰਮ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਖਿੜੇ ਕੁੰਦ ਤੇ ਮੰਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ-ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ता: समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभु: । विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ११ ॥ शरच्चन्द्रांशुसन्दोहध्वस्तदोषातम: शिवम् । कृष्णाया हस्ततरलाचितकोमलवालुकम् ॥ १२ ॥
ਸ਼ਰਦ-ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਪੁਲਿਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਨਰਮ ਰੇਤ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਖਿੜੇ ਕੁੰਦ ਤੇ ਮੰਦਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ।
Verse 13
तद्दर्शनाह्लादविधूतहृद्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययु: । स्वैरुत्तरीयै: कुचकुङ्कुमाङ्कितै- रचीक्लृपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १३ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਨੋ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਖਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰੀਏ ਵਿਛਾ ਕੇ ਆਸਨ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਰੋਜਾਂ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 14
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्हृदि कल्पितासन: । चकास गोपीपरिषद्गतोऽर्चित- स्त्रैलोक्यलक्ष्म्येकपदं वपुर्दधत् ॥ १४ ॥
ਉੱਥੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੈਠੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਕਲਪਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਇਕੋ ਧਾਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਅਤਿ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 15
सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासलीलेक्षणविभ्रमभ्रुवा । संस्पर्शनेनाङ्ककृताङ्घ्रिहस्तयो: संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५ ॥
ਅਨੰਗ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ—ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕੁਝ ਰੁੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 16
श्रीगोप्य ऊचु: भजतोऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपर्ययम् । नोभयांश्च भजन्त्येक एतन्नो ब्रूहि साधु भो: ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਦਾਸੀਨ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨੇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਜਦੇ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच मिथो भजन्ति ये सख्य: स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते । न तत्र सौहृदं धर्म: स्वार्थार्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਰਥੀ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੱਚਾ ਸੌਹਾਰਦ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ। ਜੇ ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ।
Verse 18
भजन्त्यभजतो ये वै करुणा: पितरौ यथा । धर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमा: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਸੁਮੱਧਿਆਮਾ ਗੋਪਿਓ, ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਹਨ—ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਨੇਹ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹਨ।
Verse 19
भजतोऽपि न वै केचिद् भजन्त्यभजत: कुत: । आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुह: ॥ १९ ॥
ਕੁਝ ਐਸੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਫਿਰ ਜੋ ਨਾ ਭਜੇ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗੱਲ! ਉਹ ਆਤਮਾਰਾਮ, ਆਪਤਕਾਮ, ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਜਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामनुवृत्तिवृत्तये । यथाधनो लब्धधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद ॥ २० ॥
ਹੇ ਸਖਿਓ, ਜੀਵ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਤੱਥਾਪਿ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਹੋਰ ਤੀਵ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਉਸ ਗਰੀਬ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਉਸੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 21
एवं मदर्थोज्झितलोकवेद- स्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबला: । मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रिया: ॥ २१ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ-ਲਾਜ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧੇ, ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਪਲ ਭਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਸਨੇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਘਟਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮੋ, ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਮੰਦ ਭਾਵ ਨਾ ਰੱਖੋ।
Verse 22
न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि व: । या माभजन् दुर्जरगेहशृङ्खला: संवृश्च्य तद् व: प्रतियातु साधुना ॥ २२ ॥
ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਵੀ ਚੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਟੁੱਟਣ ਔਖੀਆਂ ਘਰ-ਬੰਧਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਸਤਕਰਮ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਬਣਨ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s disappearance functions as an intensifier of bhakti: by removing His visible presence, He concentrates the gopīs’ consciousness exclusively upon Him, converting desire into single-pointed prema. His return signifies divine validation of their surrender—He restores their life and reveals that His apparent withdrawal was not neglect but a pedagogical mercy meant to deepen attachment (āsakti) and love (prema).
The text presents multiple devotional psychologies (bhāvas) as equally centered on Kṛṣṇa: some serve externally (pāda-sevā), some express māna (loving pique) that presupposes intimacy, and some internalize Him through the eyes into the heart, resembling yogic dhyāna. The Bhāgavata’s point is that Kṛṣṇa is the object of both yoga and bhakti, yet in Vraja the same absorption is propelled by love rather than austerity.
He explains that delayed reciprocation can be an act of grace: it intensifies longing until the devotee’s mind cannot rest in anything else, making devotion irrevocable and exclusive. The analogy is a poor person who gains wealth and loses it—anxiety fixes the mind; similarly, separation fixes the heart on Kṛṣṇa, purifying motivation from mixed desires.
First are those who reciprocate only for self-benefit (transactional friendship). Second are those naturally compassionate—like parents—who serve even without return (faultless dharma). Third are those who do not love even those who love them, due to self-satisfaction, material fullness, ingratitude, or envy of superiors. Kṛṣṇa uses this typology to clarify that His own apparent non-reciprocation is neither selfish nor envious but purposeful for elevating devotion.
Because their devotion is described as spotless and total: they cut through difficult domestic bonds and social/Vedic constraints solely for His sake, offering themselves without calculation. In bhakti theology, such prema places Bhagavān in a position of loving ‘debt’ (ṛṇa), underscoring that pure devotion conquers the unconquerable and is valued above all cosmic reward.