Adhyaya 31
Gopī-gīta: The Song of the Gopīs in Separation (Viraha-bhakti)
ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਚ ਦੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਗੋਪੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਪੀ-ਗੀਤ’ ਵਜੋਂ ਵਿਲਾਪ-ਅਰਦਾਸ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਵਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਲ ਅੱਖਾਂ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਵਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ, ਅਤੇ ਕਾਲੀਆ, ਅਘਾਸੁਰ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਆੰਧੀ-ਬਰਖਾ ਆਦਿ ਖਤਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਪੋਸ਼ਣ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਤੱਤਵ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਧੁਰ-ਰਸ ਦੀ ਤੀਬਰ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਹੱਥ ਤੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਪੀੜ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਆਪਾ-ਭੁੱਲੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਯਾਦ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵੱਲ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
गोप्य ऊचु: जयति तेऽधिकं जन्मना व्रज: श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका- स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥ १ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਣ ਧਾਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ।
Verse 2
शरदुदाशये साधुजातसत्- सरसिजोदरश्रीमुषा दृशा । सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वध: ॥ २ ॥
ਹੇ ਸੁਰਤ-ਨਾਥ! ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਉੱਤਮ ਕਮਲ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁੱਟ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੈ। ਹੇ ਵਰਦ! ਜੋ ਦਾਸੀਆਂ ਬਿਨਾ ਮੁੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ—ਕੀ ਇਹ ਕਤਲ ਨਹੀਂ?
Verse 3
विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात् । वृषमयात्मजाद् विश्वतो भया- दृषभ ते वयं रक्षिता मुहु: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਸ਼ਭ! ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ—ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ, ਭਿਆਨਕ ਅਘਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੋਂ, ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਤੋਂ, ਹਵਾ-ਦੈਤ ਤੋਂ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਬਿਜਲੀ-ਅੱਗ ਤੋਂ, ਬਲਦ-ਦੈਤ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਯ ਦਾਨਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ।
Verse 4
न खलु गोपीकानन्दनो भवान् अखिलदेहिनामन्तरात्मदृक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥ ४ ॥
ਹੇ ਸਖਾ! ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਵਿਖਨਸ) ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਾਤਵਤ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
Verse 5
विरचिताभयं वृष्णिधूर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि न: श्रीकरग्रहम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਕਮਲ-ਹੱਥ—ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ—ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ।
Verse 6
व्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । भज सखे भवत्किङ्करी: स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय ॥ ६ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਣ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ! ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਮੁਸਕਾਨ! ਹੇ ਸਖਾ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਿਖਾ।
Verse 7
प्रणतदेहिनां पापकर्षणं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु न: कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥
ਜੋ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਚਰਾਗਾਹ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਾਲੀਆ ਨਾਗ ਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕਾਮ-ਪੀੜ ਕੱਟ ਦੇ।
Verse 8
मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । विधिकरीरिमा वीर मुह्यतीर् अधरसीधुनाप्याययस्व न: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ! ਤੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਬੋਲ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਹੋਰ ਮੋਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ—ਤੇਰੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ—ਜੀਵਨ ਦੇ।
Verse 9
तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ये भूरिदा जना: ॥ ९ ॥
ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪਾਪ-ਮੈਲ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਾਤਾ ਹਨ।
Verse 10
प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् । रहसि संविदो या हृदिस्पृश: कुहक नो मन: क्षोभयन्ति हि ॥ १० ॥
ਤੇਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਤੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੇ ਨੈਣ-ਨਿਹਾਰ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਅੰਤਰੰਗ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਗੁਪਤ ਗੱਲਾਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਹੈ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਛਲੀਆ, ਇਹੀ ਯਾਦਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 11
चलसि यद् व्रजाच्चारयन् पशून् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्कुरै: सीदतीति न: कलिलतां मन: कान्त गच्छति ॥ ११ ॥
ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਕਾਂਤ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਡਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਕંકਰਾਂ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै- र्वनरुहाननं बिभ्रदावृतम् । घनरजस्वलं दर्शयन् मुहु- र्मनसि न: स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਨੀਲੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਘਣੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਭਾਵ ਜਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 13
प्रणतकामदं पद्मजार्चितं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । चरणपङ्कजं शन्तमं च ते रमण न: स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥ १३ ॥
ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹਨ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਹੇ ਦੁੱਖ-ਹਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਰਨ ਸਾਡੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ।
Verse 14
सुरतवर्धनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्ठु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਵੀਰ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਰਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡ, ਜੋ ਮਿਲਨ-ਰਸ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇਰੀ ਸੁਰਲੀ ਬੰਸਰੀ ਵੱਲੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਚੁੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਲਗਨਾਂ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
अटति यद् भवानह्नि काननं त्रुटि युगायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दृशाम् ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦਿਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਯੁੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤੱਕਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੂਰਖ ਵਿਧਾਤਾ ਬਣਾਈਆਂ ਪਲਕਾਂ ਸਾਡੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 16
पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवा- नतिविलङ्घ्य तेऽन्त्यच्युतागता: । गतिविदस्तवोद्गीतमोहिता: कितव योषित: कस्त्यजेन्निशि ॥ १६ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਈਆਂ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਵੰਸ਼, ਭਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਈਆਂ ਹਾਂ। ਦੱਸ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਛਲੀਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਈਆਂ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 17
रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुर: श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मन: ॥ १७ ॥
ਗੁਪਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀ ਕਾਮਨਾ, ਤੇਰਾ ਹੱਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਧਾਮ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਤੀਖੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
Verse 18
व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्र्यलं विश्वमङ्गलम् । त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਨ ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ; ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਦਵਾਈ ਸਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ।
Verse 19
यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीता: शनै: प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किंस्वित् कूर्पादिभिर्भ्रमति धीर्भवदायुषां न: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੇਰੇ ਸੁਜਾਤ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਇੰਨੇ ਨਰਮ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਡਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਕਠੋਰ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਤੇ ਚੋਟ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਕંકਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕੋਮਲ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਘਬਰਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
In Bhāgavata aesthetics, such speech is a feature of madhura-rasa: intimacy allows loving reproach. The gopīs’ ‘accusation’ intensifies remembrance and expresses exclusive dependence—Kṛṣṇa alone is their life—so the language of complaint functions as heightened devotion, not ordinary disrespect.
Viraha in the Bhāgavata is not mundane loss; it is single-pointed absorption (ekāgratā) where every faculty—memory, speech, and imagination—becomes kṛṣṇa-maya. The gopīs’ song shows that separation can produce continuous nāma-kīrtana, līlā-smaraṇa, and surrender, thereby becoming a potent form of bhakti.
Indirā is Śrī (Lakṣmī), the goddess of fortune. The gopīs declare Vraja supremely blessed because Bhagavān’s appearance sanctifies the land; where Kṛṣṇa is present, Śrī naturally resides. The statement also implies that Vraja’s ‘fortune’ is not material opulence but the presence of prema and divine intimacy.
The lotus feet symbolize refuge (śaraṇāgati) and purification—destroying sins and fear—while the lotus hand signifies grace (anugraha) and protection. In gopī-gīta, these images become ‘medicine’ for the heart’s disease (desire and burning separation), expressing that only divine touch—i.e., renewed relationship with Bhagavān—can restore life.
It teaches that Kṛṣṇa-kathā is the ‘life’ of the afflicted world: heard from realized sages, it removes sinful reactions, grants auspiciousness, and spreads spiritual potency broadly. The verse also elevates the preacher of God’s message as most munificent, aligning with the Bhāgavata’s emphasis on śravaṇa and kīrtana as primary sādhana.