Adhyaya 29
Veṇu-gīta-āhvāna and the Gopīs’ Appeal: The Opening of Rāsa-līlā
ਸ਼ਰਦ-ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਉੱਤੇ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਧੁਰ-ਰਸ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਉਹ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ ਸਾੜਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਤਦਾਕਾਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਵੀ ਖਪਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ? ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਲਗਨ ਕਾਮ, ਭੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਕੇ ਧਰਮ—ਕੁਲ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ—ਨਿਭਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਕਤੀ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਗੋਪੀਆਂ ਇਕਾਂਤ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪਤੀ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਾਕ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਮੁਨਾ-ਕੰਢੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਲੀਲਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਭਿਮਾਨ ਉੱਠਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਲਈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच भगवानपि ता रात्री: शारदोत्फुल्लमल्लिका: । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਮੱਲਿਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 2
तदोडुराज: ककुभ: करैर्मुखंप्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमै: । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रिय: प्रियाया इव दीर्घदर्शन: ॥ २ ॥
ਫਿਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਸਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 3
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलंरमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितंजगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
ਅਖੰਡ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਵੇਂ ਕੁੰਕੁਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੁਖ। ਕુમੁਦ ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪਏ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਰਮ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਵੰਸ਼ੀ-ਗੀਤ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनंव्रजस्त्रिय: कृष्णगृहीतमानसा: । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमा:स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला: ॥ ४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਦਾ ਉਹ ਗੀਤ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਈਆਂ; ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲ ਝੂਲਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਂਤ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।
Verse 5
दुहन्त्योऽभिययु: काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुका: । पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययु: ॥ ५ ॥
ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਢ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਹ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਕੁਝ ਨੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਧ ਜਮਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਤੰਦੂਰ/ਤਵੇ ਉੱਤੇ ਪਕਵਾਨ ਸੜਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ—ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।
Verse 6
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਪਰੋਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਖਾਣਾ ਖਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਪਰ ਸਭ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਹੋਰ ਗੋਪੀਆਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲੇਪ ਲਾ ਰਹੀਆਂ, ਪੂੰਝ ਰਹੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਉਲਝੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।
Verse 7
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਸਿੰਗਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਸਭ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਈਆਂ। ਹੋਰ ਗੋਪੀਆਂ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਲੇਪ-ਪ੍ਰਮਾਰਜਨ ਕਰਨ, ਸਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਜਲ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ।
Verse 8
ता वार्यमाणा: पतिभि: पितृभिर्भ्रातृबन्धुभि: । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिता: ॥ ८ ॥
ਪਤੀਆਂ, ਪਿਤਿਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੁਰਾ ਲਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਮੁਗਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੀਆਂ।
Verse 9
अन्तर्गृहगता: काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमा: । कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना: ॥ ९ ॥
ਕੁਝ ਗੋਪੀਆਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕੀਆਂ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 10
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
ਜੋ ਗੋਪੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ-ਵਿਰਹ ਦੀ ਅਸਹਿਣ ਤੀਬਰ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪੁੰਨਤਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁਰਖ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਅੰਤਰੰਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗੁਣਮਈ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
ਜੋ ਗੋਪੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾ ਜਾ ਸਕੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ-ਵਿਰਹ ਦੀ ਅਸਹਿਣ ਤੀਬਰ ਤਪਸ਼ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਆਲਿੰਗਨ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪੁੰਨਤਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪੁਰਖ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਅੰਤਰੰਗ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗੁਣਮਈ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
श्रीपरीक्षिदुवाच कृष्णं विदु: परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
ਸ੍ਰੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਂਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਰੂਪ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜੜ੍ਹ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁੱਟੀ?
Verse 13
श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्य: सिद्धिं यथा गत: । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रिया: ॥ १३ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਚੈਦ੍ਯ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਜੋ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਧੋਕਸ਼ਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੀ ਗੱਲ!
Verse 14
नृणां नि:श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।
Verse 15
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਡਰ, ਸਨੇਹ, ਏਕਤਾ-ਭਾਵ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿੱਤ ਹਰੀ ਵੱਲ ਲਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਦਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
न चैवं विस्मय: कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
ਹੇ ਅਜ ਭਗਵਾਨ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
Verse 17
ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषित: । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाच: पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ ਤੇ ਬੋਲੇ।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच स्वागतं वो महाभागा: प्रियं किं करवाणि व: । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗਣੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ ਐਸਾ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਂ ਹੈ? ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Verse 19
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभि: सुमध्यमा: ॥ १९ ॥
ਇਹ ਰਾਤ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਮੱਧਿਆਮੋ, ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਜਾਓ; ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
Verse 20
मातर: पितर: पुत्रा भ्रातर: पतयश्च व: । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਪਿਉ, ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਓ।
Verse 21
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਜੰਗਲ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਗੋਸ਼ਠ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰਿਓ, ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ; ਰੋਂਦੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਓ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੋਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ।
Verse 22
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ—ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ। ਯਮੁਨਾ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੀ ਵੇਖੀ। ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ; ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰਿਓ, ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਓ; ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਵੀ ਦੋਹੋ।
Verse 23
अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशया: । आगता ह्युपपन्नं व: प्रीयन्ते मयि जन्तव: ॥ २३ ॥
ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਡੇ ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ ਹੋ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
भर्तु: शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण: प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਵ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 25
दु:शीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पति: स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਗਤੀ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡਣ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਦਕਿਸਮਤ, ਬੁੱਢਾ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ, ਬਿਮਾਰ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 26
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रिय: ॥ २६ ॥
ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਪਰ-ਪੁਰਸ਼ ਸੰਬੰਧ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਦੇ, ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਟਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
श्रवणाद् दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ, ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ, ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨੇੜੇਪਣ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਬੋਲੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ।
Verse 29
कृत्वा मुखान्यव शुच: श्वसनेन शुष्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुव: लिखन्त्य: । अस्रैरुपात्तमसिभि: कुचकुङ्कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदु:खभरा: स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
ਉਹ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਨੀਵਾਂ ਕਰਕੇ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ-ਭਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕਾਜਲ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਲੱਗਿਆ ਕੁੰਕੁਮ ਧੁਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਦੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 30
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्- संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ता: ॥ ३० ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਿਹਾ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਡਿਗੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰੋਣਾ ਰੋਕ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਤੇਜਨਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਪਈਆਂ।
Verse 31
गोप्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਨਿਰਦਈ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈਆਂ ਹਾਂ। ਹੇ ਹਠੀ! ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੋ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਉਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 32
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਧਰਮ ਪਤੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸੇਵਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ, ਅਤਿ ਨਿਕਟ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਤਮਾ ਹੋ।
Verse 33
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला: स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदै: किम् । तन्न: प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਸਵ-ਆਤਮਨ, ਨਿੱਤ-ਪ੍ਰਿਯ! ਨਿਪੁਣ ਸਾਧਕ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਲੋੜ? ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਤੇਰੇ ਸੰਗ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਧਰੀ ਆਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੱਟ।
Verse 34
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् याम: कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਾਡਾ ਚਿੱਤ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਸੌਖੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੱਥ—ਦੋਵੇਂ ਚੁਰਾ ਲਏ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪੈਰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ। ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਜਾਈਏ? ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ?
Verse 35
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयो: पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਸਖੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਆਪਣੇ ਅਧਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਉਹ ਕਾਮ-ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਨਿਗਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਂਸਰੀ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਭੜਕੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਾਂਗੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੀਆਂ।
Verse 36
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमञ्ज: स्थातुं स्त्वयाभिरमिता बत पारयाम: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੇ ਪਲ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਛੂਹਾਂਗੀਆਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਾਂਗੀਆਂ।
Verse 37
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्या: स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास- स्तद्वद् वयं च तव पादरज: प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੱਡੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਨਿੱਤ ਵਾਸ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਤੁਲਸੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੈਣ ਤੇ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਦ-ਰਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 38
तन्न: प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशा: । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੁੱਖ-ਨਾਸਕ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਆਏ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਡੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਉਠੀ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ; ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਬਣਾ ਲਵੋ।
Verse 39
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्ष: श्रियैकरमणं च भवाम दास्य: ॥ ३९ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਜੋ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਗੱਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹੋਠ ਅਤੇ ਹੱਸਦੀ ਨਿਗਾਹ ਵੇਖ ਕੇ; ਅਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਲਈ ਇਕੋ ਆਨੰਦ-ਸਥਾਨ ਤੁਹਾਡਾ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਵੇਖ ਕੇ—ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਬਣਾਂਗੀਆਂ।
Verse 40
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतवेणुगीत- सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगा: पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਇਸਤਰੀ ਤੇਰੇ ਮਿੱਠੇ, ਲੰਮੇ ਖਿੱਚੇ ਬਾਂਸਰੀ-ਗੀਤ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਨਾ ਡਿਗੇਗੀ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਸੌਭਾਗ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੇਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਵੀ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथादिपुरुष: सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिर:सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਆਰਤਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਤਪਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ/ਛਾਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर: । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਹਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਮਾਲਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਮ ਗਏ।
Verse 43
ताभि: समेताभिरुदारचेष्टित: प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युत: । उदारहासद्विजकुन्ददीधति- र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृत: ॥ ४३ ॥
ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਿਆਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਮੁਖ ਖਿੜੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਦਾਰ ਲੀਲਾਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਸਕਾਨ ਵਿਚ ਕੁੰਦ-ਕਲੀ ਵਰਗੇ ਦੰਦ ਦਮਕੇ।
Verse 44
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथप: । मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਗਾਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬੀ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ। ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਨ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 45
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਤ ਠੰਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੁਮੁਦਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਹੱਥ, ਕੇਸ, ਜੰਘਾਂ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਹੌਲੀ ਖੁਰਚ ਕੇ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਨਿਗਾਹ ਤੇ ਹੱਸਣ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਰਸ ਮਾਣਿਆ।
Verse 46
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਰੇਤ ਠੰਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੁਮੁਦਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਹੱਥ, ਕੇਸ, ਜੰਘਾਂ, ਕਮਰਬੰਦ ਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਹੌਲੀ ਖੁਰਚ ਕੇ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਨਿਗਾਹ ਤੇ ਹੱਸਣ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਰਸ ਮਾਣਿਆ।
Verse 47
एवं भगवत: कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन: । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੌਭਾਗ ‘ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਹਰ ਇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਸਮਝਿਆ।
Verse 48
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव: । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸੌਭਾਗ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਮਦ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਉਹ ਮਾਣ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਓਥੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s “send them back” speech functions as a līlā of testing and instruction: it exposes the gopīs’ exclusive śaraṇāgati (single-point refuge) and removes any trace of mixed motivation. It also clarifies siddhānta that bhakti is not reducible to physical proximity; true union is absorption in the Lord through devotion. In traditional commentarial reading, this is anugraha—mercy in the form of intensifying prema.
Śukadeva explains that Kṛṣṇa is nirguṇa and the controller of the guṇas; absorption in Him transforms the heart. Even hostile absorption (as with Śiśupāla) grants liberation; therefore, the gopīs’ loving absorption—though expressed in madhura-bhāva—purifies more completely. Their intense viraha burns pāpa and even exhausts attachment to puṇya, nullifying karmic bondage through single-minded fixation on Hari.
They are Vraja’s cowherd women prevented by external obstacles (family restraint, circumstance). The text presents their inward meeting through smaraṇa: meditation so intense that separation itself becomes a direct spiritual experience, demonstrating that bhakti’s efficacy is rooted in consciousness and surrender, not merely location.
Kṛṣṇa disappears to remove the gopīs’ emerging māna/pride from receiving His attention and to deepen their dependence on Him alone. This pivot inaugurates the next narrative movement—searching for Kṛṣṇa and the intensification of viraha—which is portrayed as a higher refinement of prema.