Adhyaya 28
Nanda’s Captivity by Varuṇa and the Revelation of the Spiritual World (Brahma-hrada)
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਹੈਰਾਨੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ-ਪੂਜਨ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਯਮੁਨਾ (ਕਾਲਿੰਦੀ) ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਵਰੁਣ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵਰੁਣ ਵੱਲੋਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੇਵਕ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਨੰਦ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਨੰਦ ਵਰੁਣ ਦੀ ਐਸ਼ਵਰਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੋਪਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਕੀ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਾਮ ਦੇਵੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਹ੍ਰਦ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੀਲਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਰਜ-ਭਕਤੀ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਲੋਕਿਕ ਉੱਚਾਈ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਧਾਮ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकादश्यां निराहार: समभ्यर्च्य जनार्दनम् । स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलमाविशत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ।
Verse 2
तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम् । अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निशि ॥ २ ॥
ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਇੱਕ ਆਸੁਰੀ ਸੇਵਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 3
चुक्रुशुस्तमपश्यन्त: कृष्ण रामेति गोपका: । भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् । तदन्तिकं गतो राजन्स्वानामभयदो विभु: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਰਾਮ!’ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਰੁਣ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰੁਣਦੇਵ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 4
प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपाल: सपर्यया । महत्या पूजयित्वाह तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ ४ ॥
ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਪਾਲ ਵਰੁਣ ਨੇ ਮਹਾਨ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਹੋਤਸਵ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 5
श्रीवरुण उवाच अद्य मे निभृतो देहोऽद्यैवार्थोऽधिगत: प्रभो । त्वत्पादभाजो भगवन्नवापु: पारमध्वन: ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰੁਣ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦੇਹ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ; ਅੱਜ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
नमस्तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने । न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭੇਦ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਸਰ ਨਹੀਂ।
Verse 7
अजानता मामकेन मूढेनाकार्यवेदिना । आनीतोऽयं तव पिता तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ ७ ॥
ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਮੂਰਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਸੇਵਕ ਨੇ, ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 8
ममाप्यनुग्रहं कृष्ण कर्तुमर्हस्यशेषदृक् । गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल ॥ ८ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਭਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਓ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं प्रसादित: कृष्णो भगवानीश्वरेश्वर: । आदायागत्स्वपितरं बन्धूनां चावहन्मुदम् ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਰੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।
Verse 10
नन्दस्त्वतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत् ॥ १० ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਲੋਕ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵਰੁਣ ਦੀ ਅਤੀੰਦ੍ਰੀਯ ਸ਼ਾਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਰੁਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੇਵਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਕਿੰਨੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਗੋਪ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
Verse 11
ते चौत्सुक्यधियो राजन् मत्वा गोपास्तमीश्वरम् । अपि न: स्वगतिं सूक्ष्मामुपाधास्यदधीश्वर: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—“ਕੀ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਖਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਗਤੀ—ਪਰਮ ਧਾਮ—ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ?”
Verse 12
इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदृक्स्वयम् । सङ्कल्पसिद्धये तेषां कृपयैतदचिन्तयत् ॥ १२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 13
जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामकर्मभि: । उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन् ॥ १३ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ, ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरि: । दर्शयामास लोकं स्वं गोपानां तमस: परम् ॥ १४ ॥
ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾ-ਕਰੁਣਾਮਈ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਹ ਧਾਮ ਵਿਖਾਇਆ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 15
सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् ब्रह्मज्योति: सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता: ॥ १५ ॥
ਉਸ ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜੋ ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਸਥ ਮੁਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 16
ते तु ब्रह्मह्रदं नीता मग्ना: कृष्णेन चोद्धृता: । ददृशुर्ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरोऽध्यगात् पुरा ॥ १६ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਹ੍ਰਦ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਕੱਢਿਆ; ਓਥੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਰੂਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।
Verse 17
नन्दादयस्तु तं दृष्ट्वा परमानन्दनिवृता: । कृष्णं च तत्रच्छन्दोभि: स्तूयमानं सुविस्मिता: ॥ १७ ॥
ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪ ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਵੇਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਰਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ।
Frequently Asked Questions
Nanda entered the Yamunā at night at an inauspicious time on Dvādaśī, and Varuṇa’s servant—described as ignorant of proper duty—mistook this as an offense warranting seizure. The narrative highlights that cosmic servants may act mechanically, but Bhagavān’s presence protects devotees and corrects administrative error.
Varuṇa receives Kṛṣṇa as Hṛṣīkeśa (Lord of the senses), worships Him with offerings, and explicitly glorifies Him as the Absolute Truth and Supreme Soul untouched by māyā. This establishes that even deva-rulers, though powerful within the universe, are subordinate devotees of Bhagavān.
They are shown a transcendental realm ‘beyond material darkness’ and the indestructible spiritual effulgence, and they also see Kṛṣṇa there being praised by the personified Vedas. The passage presents transcendence in a personal frame (Kṛṣṇa present and worshiped) while also acknowledging the unlimited spiritual effulgence perceived by sages—integrating Brahman realization within Bhagavān-centered revelation.
They are the Śrutayaḥ—Vedic revelations personified—depicted as conscious devotees offering prayers. The image conveys that śāstra is not merely text but living testimony whose purpose culminates in glorifying and serving Bhagavān.
Śukadeva notes the cowherds see the spiritual world from the same vantage point that Akrūra did, creating narrative continuity: earlier, a Yādava devotee receives divine disclosure; here, Vraja’s simple-hearted devotees are granted an even more intimate confirmation that their beloved Kṛṣṇa is the supreme destination.