Adhyaya 26
The Vraja Elders Question Kṛṣṇa’s Identity; Nanda Recounts Garga’s Prophecy
ਗੋਵਰਧਨ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰੱਖਿਆ-ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪ-ਵੱਡੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਬਾਲਕ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰ ਇਸ ਵੱਲ ਇੰਨਾ ਅਟੱਲ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚਮਤਕਾਰ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਪੂਤਨਾ-ਵਧ, ਸ਼ਕਟ ਦਾ ਉਲਟਣਾ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਯਮਲਾਰਜੁਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਬਕਾਸੁਰ, ਵਤਸਾਸੁਰ, ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ (ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ), ਪ੍ਰਲੰਬਾਸੁਰ (ਬਲਰਾਮ ਦੁਆਰਾ), ਦਾਵਾਨਲ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ਦਮਨ—ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ ਧਾਰਣ। ਨੰਦ ਜੀ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੀ ਗੁਪਤ ਨਾਮਕਰਨ-ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅਧਰਮ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਭੰਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਵਰਖਾ ਕਰਾਈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਰੁਣਾ-ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवंविधानि कर्माणि गोपा: कृष्णस्य वीक्ष्य ते । अतद्वीर्यविद: प्रोचु: समभ्येत्य सुविस्मिता: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਉਹ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 2
बालकस्य यदेतानि कर्माण्यत्यद्भुतानि वै । कथमर्हत्यसौ जन्म ग्राम्येष्वात्मजुगुप्सितम् ॥ २ ॥
ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬਾਲਕ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਨਿੰਦਣਯ ਲੱਗੇ?
Verse 3
य: सप्तहायनो बाल: करेणैकेन लीलया । कथं बिभ्रद् गिरिवरं पुष्करं गजराडिव ॥ ३ ॥
ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਇਹ ਬਾਲਕ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲੀਲਾ-ਮਾਤਰ ਗੋਵਰਧਨ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਜਰਾਜ ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
Verse 4
तोकेनामीलिताक्षेण पूतनाया महौजस: । पीत: स्तन: सह प्राणै: कालेनेव वयस्तनो: ॥ ४ ॥
ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਠੀਕ ਨਾਲ ਨਾ ਖੁੱਲੀਆਂ ਐਸੇ ਨੰਨੇ ਬੱਚੇ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੂਤਨਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਿਆਂ-ਪੀਂਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਚੂਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
हिन्वतोऽध: शयानस्य मास्यस्य चरणावुदक् । अनोऽपतद् विपर्यस्तं रुदत: प्रपदाहतम् ॥ ५ ॥
ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੇਠਾਂ ਲੇਟਿਆ ਰੋਂਦਿਆਂ ਪੈਰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਨੋਕ ਲੱਗਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਵੱਡਾ ਛਕੜਾ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਲਟ ਗਿਆ।
Verse 6
एकहायन आसीनो ह्रियमाणो विहायसा । दैत्येन यस्तृणावर्तमहन् कण्ठग्रहातुरम् ॥ ६ ॥
ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਦੈਤ ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ; ਪਰ ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
क्वचिद्धैयङ्गवस्तैन्ये मात्रा बद्ध उदूखले । गच्छन्नर्जुनयोर्मध्ये बाहुभ्यां तावपातयत् ॥ ७ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੱਖਣ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਓਖਲੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਬਲ ਰੇਂਗਦੇ ਹੋਏ ਓਖਲੀ ਨੂੰ ਦੋ ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਸੀਟ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
वने सञ्चारयन् वत्सान् सरामो बालकैर्वृत: । हन्तुकामं बकं दोर्भ्यां मुखतोऽरिमपाटयत् ॥ ८ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੱਛੜੇ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਬਕਾਸੁਰ ਆਇਆ। ਪਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
वत्सेषु वत्सरूपेण प्रविशन्तं जिघांसया । हत्वा न्यपातयत्तेन कपित्थानि च लीलया ॥ ९ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਤਸਾਸੁਰ ਬੱਛੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੱਸ ਆਇਆ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਕਪਿੱਥ ਦੇ ਫਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 10
हत्वा रासभदैतेयं तद्बन्धूंश्च बलान्वित: । चक्रे तालवनं क्षेमं परिपक्वफलान्वितम् ॥ १० ॥
ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗਧੇ ਵਰਗੇ ਰਾਸਭ ਦੈਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਲਵਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪੱਕੇ ਤਾੜ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੋ ਗਈ।
Verse 11
प्रलम्बं घातयित्वोग्रं बलेन बलशालिना । अमोचयद् व्रजपशून्गोपांश्चारण्यवह्नित: ॥ ११ ॥
ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਲੰਬਾਸੁਰ ਨੂੰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਲਰਾਮ ਤੋਂ ਮਰਵਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।
Verse 12
आशीविषतमाहीन्द्रं दमित्वा विमदं ह्रदात् । प्रसह्योद्वास्य यमुनां चक्रेऽसौ निर्विषोदकाम् ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਧਰ ਕਾਲੀਆ ਨਾਗ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਹ੍ਰਦ ਤੋਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਜਲ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
दुस्त्यजश्चानुरागोऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् । नन्दते तनयेऽस्मासु तस्याप्यौत्पत्तिक: कथम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਨੰਦ! ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਭ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਰਾਗ ਛੱਡਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸਹਜ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਇੰਨੇ ਜਨਮਜਾਤ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਖਿੱਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
Verse 14
क्व सप्तहायनो बाल: क्व महाद्रिविधारणम् । ततो नो जायते शङ्का व्रजनाथ तवात्मजे ॥ १४ ॥
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਬਾਲਕ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵ੍ਰਜਨਾਥ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
Verse 15
श्रीनन्द उवाच श्रूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्का च वोऽर्भके । एनं कुमारमुद्दिश्य गर्गो मे यदुवाच ह ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗੋਪੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ; ਮੇਰੇ ਬਾਲਕ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
Verse 16
वर्णास्त्रय: किलास्यासन् गृह्णतोऽनुयुगं तनू: । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गत: ॥ १६ ॥
[ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ:] ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਕਲ, ਰਕਤ ਅਤੇ ਪੀਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਧਾਰੇ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 17
प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मज: । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ १७ ॥
ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 18
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना: ॥ १८ ॥
ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 19
एष व: श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन: । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १९ ॥
ਇਹ ਗੋਪ-ਗੋਕੁਲ ਦਾ ਨੰਦਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਦਾ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਧਾਏਗਾ; ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ।
Verse 20
पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिता: । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिता: ॥ २० ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਜਪਤੀ ਨੰਦ! ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੇਤਰਤੀਬ ਤੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੱਜਣ ਲੋਕ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ, ਤਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਲਈ ਇਹ ਬਾਲਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਕੇ ਫਲੀ-ਫੂਲੀ।
Verse 21
य एतस्मिन् महाभागे प्रीतिं कुर्वन्ति मानवा: । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुरा: ॥ २१ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਮਹਾਭਾਗ, ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
तस्मान्नन्द कुमारोऽयं नारायणसमो गुणै: । श्रिया कीर्त्यानुभावेन तत्कर्मसु न विस्मय: ॥ २२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਬਾਲਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਐਸ਼ਵਰਯ, ਨਾਮ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋ।
Verse 23
इत्यद्धा मां समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ॥ २३ ॥
ਗਰਗ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ।
Verse 24
इति नन्दवच: श्रुत्वा गर्गगीतं व्रजौकस: । मुदिता नन्दमानर्चु: कृष्णं च गतविस्मया: ॥ २४ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨੰਦ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 25
देवे वर्षति यज्ञविप्लवरुषा वज्राश्मवर्षानिलै:सीदत्पालपशुस्त्रियात्मशरणं दृष्ट्वानुकम्प्युत्स्मयन् । उत्पाट्यैककरेण शैलमबलो लीलोच्छिलीन्ध्रं यथाबिभ्रद् गोष्ठमपान्महेन्द्रमदभित् प्रीयान्न इन्द्रो गवाम् ॥ २५ ॥
ਯੱਗ ਵਿਘਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਿਜਲੀ, ਓਲੇ, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੋਕੁਲ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਇਆ; ਗੋਪ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਿਵੇਂ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਖੁੰਭ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਸ਼ਠ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹੇਂਦਰ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗਊਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਗੋਵਿੰਦ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।
Frequently Asked Questions
Their doubt arises from the collision of intimacy and transcendence: they experience Kṛṣṇa as Nanda’s child (mādhurya), yet His deeds reveal limitless potency (aiśvarya). The Bhāgavata portrays this tension as spiritually productive—Vraja’s love remains primary, while the elders seek a conceptual frame to reconcile extraordinary protection and demon-slaying with His apparent human birth.
Nanda cites Garga Muni’s confidential assessment given during the naming ceremony: Kṛṣṇa is an avatāra who appears in every millennium (yuga), previously manifested in three colors (white, red, yellow) and now in a dark hue; He is sometimes known as Vāsudeva; He has many names and forms; and He will always act auspiciously for Vraja, enabling them to surpass dangers. This testimony reframes Kṛṣṇa’s acts as consistent with divine protection (poṣaṇa).
They recall Pūtanā, Śakaṭāsura (cart), Tṛṇāvarta, the deliverance of the arjuna trees (Yamalārjuna), Bakāsura, Vatsāsura, Dhenukāsura (with Balarāma), Pralambāsura (killed by Balarāma), a forest fire, Kāliya, and finally Indra’s storm countered by Govardhana-lifting. The point is not mere heroism: each episode functions as poṣaṇa—Bhagavān’s active safeguarding of devotees—and as nirodha—checking demoniac disruption of dharma and Vraja’s devotional life.
Garga’s statement is traditionally read as describing the Lord’s yuga-avatāras: in different ages the Lord appears with different varṇas (complexions) and corresponding modes of dharma. Many Vaiṣṇava commentarial traditions connect the ‘yellow’ manifestation with a divine appearance associated with saṅkīrtana-yajña, while ‘blackish’ here directly identifies Kṛṣṇa’s present manifestation. The passage supports the doctrine of recurring divine descents (avatāra) while preserving Kṛṣṇa’s unique position in the Bhāgavata’s theology.