Adhyaya 25
Govardhana-dhāraṇa: Kṛṣṇa Lifts Govardhana and Humbles Indra
ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਯਜ੍ਞ ਛੱਡ ਕੇ ਗੋਵਰਧਨ-ਪੂਜਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬਲ ‘ਸਾਂਵਰਤਕ’ ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਨੰਦਗੋਕੁਲ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਘੋਰ ਮੀਂਹ, ਓਲੇ, ਬਿਜਲੀ-ਗਰਜ ਅਤੇ ਬਾਢ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਲਈ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਗਰਵ ਨੂੰ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੌਖੇ ਹੀ ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਨੂੰ ਉਸ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਰਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਰਬਤ ਯਥਾਸਥਾਨ ਰੱਖਿਆ; ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तदात्मन: पूजां विज्ञाय विहतां नृप । गोपेभ्य: कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप ह ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਥ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्तकारीणाम् । इन्द्र: प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत ॥ २ ॥
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ‘ਸਾਂਵਰਤਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਲੈ-ਕਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
अहो श्रीमदमाहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य ये चक्रुर्देवहेलनम् ॥ ३ ॥
[ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਅਹੋ! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪਾਂ ਦੀ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਵੇਖੋ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਤ੍ਯ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 4
यथादृढै: कर्ममयै: क्रतुभिर्नामनौनिभै: । विद्यामान्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम् ॥ ४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਾਵਿਦਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
वाचालं बालिशं स्तब्धमज्ञं पण्डितमानिनम् । कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥
ਇਸ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਬਾਲਿਸ਼, ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰਿਯ, ਵੈਰੀ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 6
एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् । धुनुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम् ॥ ६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਮੰਡ ਹੋਰ ਫੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਜਨਿਤ ਦੰਭ ਨੂੰ ਝਾੜ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਓ।
Verse 7
अहं चैरावतं नागमारुह्यानुव्रजे व्रजम् । मरुद्गणैर्महावेगैर्नन्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥
ਮੈਂ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਵ੍ਰਜ ਆਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮਹਾ-ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੋਸ਼ਠ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਚਲਾਂਗਾ।
Verse 8
श्रीशुक उवाच इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्तबन्धना: । नन्दगोकुलमासारै: पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਕਾਲ ਹੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੱਡੇ ਗਏ ਪ੍ਰਲਯਕਾਰੀ ਬੱਦਲ ਨੰਦ ਦੇ ਗੋਕੁਲ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮूसਲਾਧਾਰ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 9
विद्योतमाना विद्युद्भि: स्तनन्त: स्तनयित्नुभि: । तीव्रैर्मरुद्गणैर्नुन्ना ववृषुर्जलशर्करा: ॥ ९ ॥
ਬਿਜਲੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲ ਡਰਾਉਣੇ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਜਲ-ਸ਼ਰਕਰਾ ਵਰਗੇ ਓਲੇ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 10
स्थूणास्थूला वर्षधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्वभीक्ष्णश: । जलौघै: प्लाव्यमाना भूर्नादृश्यत नतोन्नतम् ॥ १० ॥
ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਸਤੰਭਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ। ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਡੁੱਬ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ।
Verse 11
अत्यासारातिवातेन पशवो जातवेपना: । गोपा गोप्यश्च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ११ ॥
ਅਤਿ ਮੀਂਹ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਠੰਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਸਭ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।
Verse 12
शिर: सुतांश्च कायेन प्रच्छाद्यासारपीडिता: । वेपमाना भगवत: पादमूलमुपाययु: ॥ १२ ॥
ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ।
Verse 13
कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुलं प्रभो । त्रातुमर्हसि देवान्न: कुपिताद् भक्तवत्सल ॥ १३ ॥
ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਬੋਲੇ— “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪ੍ਰਭੂ! ਗੋਕੁਲ ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ; ਭਕਤ-ਵਤਸਲ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ।”
Verse 14
शिलावर्षातिवातेन हन्यमानमचेतनम् । निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरि: ॥ १४ ॥
ਓਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹਵਾ ਦੇ ਝਕੜ ਨਾਲ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰੋਧੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 15
अपर्त्वत्युल्बणं वर्षमतिवातं शिलामयम् । स्वयागे विहतेऽस्माभिरिन्द्रो नाशाय वर्षति ॥ १५ ॥
[ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਿਹਾ:] ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਯਜ੍ਞ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨਾਸ ਲਈ ਬੇਮੌਸਮੀ ਭਿਆਨਕ ਮੀਂਹ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਓਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 16
तत्र प्रतिविधिं सम्यगात्मयोगेन साधये । लोकेशमानिनां मौढ्याद्धनिष्ये श्रीमदं तम: ॥ १६ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਇਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦਾ ਪੂਰਾ ਉਪਾਅ ਕਰਾਂਗਾ। ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 17
न हि सद्भावयुक्तानां सुराणामीशविस्मय: । मत्तोऽसतां मानभङ्ग: प्रशमायोपकल्पते ॥ १७ ॥
ਦੇਵਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਮੈਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ’ ਵਾਲਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੋਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਸੱਤਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਮੈਂ ਤੋੜਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਰਾਹਤ ਮਿਲੇ।
Verse 18
तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् । गोपाये स्वात्मयोगेन सोऽयं मे व्रत आहित: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਗੋਪ-ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।
Verse 19
इत्युक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् । दधार लीलया विष्णुश्छत्राकमिव बालक: ॥ १९ ॥
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਇੰਝ ਉੱਪਰ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਾਲਕ ਛਤਰੀ ਵਾਂਗ ਖੁੰਭ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖੇ।
Verse 20
अथाह भगवान् गोपान्हेऽम्ब तात व्रजौकस: । यथोपजोषं विशत गिरिगर्तं सगोधना: ॥ २० ॥
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਾਂ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਹੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸਿਓ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਓਟ ਹੇਠ ਆ ਜਾਓ।
Verse 21
न त्रास इह व: कार्यो मद्धस्ताद्रिनिपातनात् । वातवर्षभयेनालं तत्त्राणं विहितं हि व: ॥ २१ ॥
ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਇਹ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ—ਇਸ ਦਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਡਰੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਯਤ ਹੈ।
Verse 22
तथा निर्विविशुर्गर्तं कृष्णाश्वासितमानस: । यथावकाशं सधना: सव्रजा: सोपजीविन: ॥ २२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਆਸਵਾਸਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਪਹਾੜ ਹੇਠਾਂ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਗਾਂਵਾਂ, ਗੱਡਿਆਂ, ਸੇਵਕਾਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ।
Verse 23
क्षुत्तृड्व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर्व्रजवासिभि: । वीक्ष्यमाणो दधाराद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात् ॥ २३ ॥
ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਦੀ ਪੀੜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਚਾਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੱਤ ਦਿਨ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ; ਪੈਰ ਤੱਕ ਨਾ ਹਿਲਾਇਆ।
Verse 24
कृष्णयोगानुभावं तं निशम्येन्द्रोऽतिविस्मित: । निस्तम्भो भ्रष्टसङ्कल्प: स्वान्मेघान् सन्न्यवारयत् ॥ २४ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਢਹਿ ਗਿਆ, ਮਨੋਰਥ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
खं व्यभ्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् । निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धनधरोऽब्रवीत् ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਏ, ਆਕਾਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ, ਤਦ ਗੋਵਰਧਨ-ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 26
निर्यात त्यजत त्रासं गोपा: सस्त्रीधनार्भका: । उपारतं वातवर्षं व्युदप्रायाश्च निम्नगा: ॥ २६ ॥
ਹੇ ਗੋਪੋ! ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੋ; ਡਰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਹਵਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਅ ਵੀ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 27
ततस्ते निर्ययुर्गोपा: स्वं स्वमादाय गोधनम् । शकटोढोपकरणं स्त्रीबालस्थविरा: शनै: ॥ २७ ॥
ਫਿਰ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਗੋਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਮਾਨ ਗੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਦਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ; ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿੱਛੇ ਆਏ।
Verse 28
भगवानपि तं शैलं स्वस्थाने पूर्ववत् प्रभु: । पश्यतां सर्वभूतानां स्थापयामास लीलया ॥ २८ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
तं प्रेमवेगान्निर्भृता व्रजौकसोयथा समीयु: परिरम्भणादिभि: । गोप्यश्च सस्नेहमपूजयन् मुदादध्यक्षताद्भिर्युयुजु: सदाशिष: ॥ २९ ॥
ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵਧੇ—ਕਿਸੇ ਨੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਦਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਲ ਅਤੇ ਅਖ਼ਤ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਰਸਾਏ।
Verse 30
यशोदा रोहिणी नन्दो रामश्च बलिनां वर: । कृष्णमालिङ्ग्य युयुजुराशिष: स्नेहकातरा: ॥ ३० ॥
ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਮਾਤਾ ਰੋਹਿਣੀ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ।
Verse 31
दिवि देवगणा: सिद्धा: साध्या गन्धर्वचारणा: । तुष्टुवुर्मुमुचुस्तुष्टा: पुष्पवर्षाणि पार्थिव ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਣ, ਸਿੱਧ, ਸਾਧ੍ਯ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्दिवि देवप्रचोदिता: । जगुर्गन्धर्वपतयस्तुम्बुरुप्रमुखा नृप ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ ਪਰīkṣਿਤ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 33
ततोऽनुरक्तै: पशुपै: परिश्रितोराजन् स्वगोष्ठं सबलोऽव्रजद्धरि: । तथाविधान्यस्य कृतानि गोपिकागायन्त्य ईयुर्मुदिता हृदिस्पृश: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਹਰਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਗੋਪ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੋਪੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਘਰ ਮੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਉਠਾਉਣ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਕਰਤੱਬ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Frequently Asked Questions
Indra believed Vraja’s abandonment of his sacrifice was a direct offense to the devas and to his own status as controller of rain. The text frames his response as mada (pride) arising from opulence and delegated power. The storm becomes a moral-theological test: when administrative authority forgets its dependence on Bhagavān, it turns punitive, and the Lord intervenes to protect devotees and correct the offender.
The narrative presents it as Bhagavān’s effortless līlā, performed by His transcendental potency (yoga-māyā), not as a feat requiring strain. Spiritually, it enacts poṣaṇa: the Lord becomes the literal shelter of surrendered devotees, demonstrating that the ultimate refuge is not ritual bargaining with cosmic administrators but direct dependence on the Supreme Person.
Sāṁvartaka refers to the catastrophic, dissolution-associated clouds typically connected with universal devastation. Indra’s deploying them “untimely” signals an abuse of cosmic resources. The detail intensifies Indra’s offense and highlights the disproportion between deva-wrath and the simple, affectionate life of Vraja.
Indra’s speech mocks the cowherds for ‘taking shelter’ of Kṛṣṇa, but the chapter reverses his claim: dependence on fruitive rituals as the primary means of safety is compared to a ‘false boat’ for crossing saṁsāra. The episode teaches that ritual has value when subordinate to bhakti, but becomes spiritually misleading when treated as independent of surrender to Bhagavān.
Their instinctive movement toward Kṛṣṇa illustrates mature śaraṇāgati: in crisis they rely on the Lord’s affection and protection rather than negotiating with fear-driven propitiation. This is a hallmark of Vraja-bhakti—relationship (sambandha) and trust override transactional religiosity.