Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुत: । अपश्यन्निवसन्गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸੇ ਥਾਂ ਬਲਦੇਵ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੋਪ ਇੰਦਰ ਯਾਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ।

Verse 2

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥

ਸਰਵਾਤਮਾ ਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਦਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 3

कथ्यतां मे पित: कोऽयं सम्भ्रमो व उपागत: । किं फलं कस्य वोद्देश: केन वा साध्यते मख: ॥ ३ ॥

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾਜੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਯੱਗ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ?

Verse 4

एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पित: । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह । अस्त्यस्वपरद‍ृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ ४ ॥

ਪਿਤਾਜੀ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ। ਜੋ ਸਾਧੂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ‘ਮੇਰਾ-ਪਰਾਇਆ’ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ-ਸ਼ਤਰੂ-ਉਦਾਸੀਨ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਇੱਥੇ ਗੁਪਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।

Verse 5

उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥

ਉਦਾਸੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 6

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुष: कर्मसिद्धि: स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਦਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 7

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारित: । अथवा लौकिकस्तन्मे पृच्छत: साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਕਰਮ-ਯਤਨ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ। ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਮ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ ਰਿਵਾਜ? ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।

Verse 8

श्रीनन्द उवाच पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तय: । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पय: ॥ ८ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਬੋਲੇ—ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਵਰਖਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਬੱਦਲ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਹਨ; ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नरा: ॥ ९ ॥

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਵਰਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਉਸ ਈਸ਼ਵਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਵਰਖਾ-ਰੂਪ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਅਨਾਜ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 10

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्य: फलभावन: ॥ १० ॥

ਇੰਦਰ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਫਲ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਲ-ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਕ ਇੰਦਰ (ਪರ್ಜਨ੍ਯ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नर: । कामाद् द्वेषाद्भ‍याल्लोभात्स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥

ਇਹ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ, ਵੈਰ, ਡਰ ਜਾਂ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਲਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 12

श्रीशुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशव: ॥ १२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨੰਦ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਕੇਸ਼ਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 13

श्रीभगवानुवाच कर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दु:खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਡਰ ਤੇ ਖੇਮ—ਸਭ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲ ਹਨ।

Verse 14

अस्ति चेदीश्वर: कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तु: प्रभुर्हि स: ॥ १४ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਫਲ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 15

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥

ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਭਾਗ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਕਰਨ?

Verse 16

स्वभावतन्त्रो हि जन: स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥

ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 17

देहानुच्चावचाञ्जन्तु: प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीन: कर्मैव गुरुरीश्वर: ॥ १७ ॥

ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੀਵ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਰਮ ਉਸ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।

Verse 18

तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थ: स्वकर्मकृत् । अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚੱਲੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਹੈ।

Verse 19

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा ॥ १९ ॥

ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾਏ? ਉਹ ਪਰ-ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਅਵਫ਼ਾਦਾਰ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 20

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुव: । वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ, ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ ਵਪਾਰ-ਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥

ਵੈਸ਼ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਖੇਤੀ, ਵਪਾਰ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੂਦ ਤੇ ਧਨ ਦੇਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 22

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ—ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वत: । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्र: किं करिष्यति ॥ २३ ॥

ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬੱਦਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ?

Verse 24

न न: पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस्तात नित्यं वनशैलनिवासिन: ॥ २४ ॥

ਪਿਤਾਜੀ, ਨਾ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਨਾ ਜਨਪਦ, ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਘਰ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਾਂ; ਸਦਾ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 25

तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मख: । य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मख: ॥ २५ ॥

ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਯਜ्ञ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ। ਇੰਦਰ-ਯਾਗ ਲਈ ਜੋ ਸਮਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜ्ञ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 26

पच्यन्तां विविधा: पाका: सूपान्ता: पायसादय: । संयावापूपशष्कुल्य: सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥

ਖੀਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਪਾਂ ਤੱਕ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੋਜਨ ਪਕਾਏ ਜਾਣ। ਬੇਕ ਕੀਤੇ ਤੇ ਤਲੇ ਹੋਏ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਕ-ਪੂਏ ਬਣਾਏ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਸਭ ਇਸ ਯਜ्ञ ਲਈ ਲਏ ਜਾਣ।

Verse 27

हूयन्तामग्नय: सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणा: ॥ २७ ॥

ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਥਾਵਿਧੀ ਯਜ્ઞ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਖਵਾਓ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨ ਦਿਓ।

Verse 28

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हत: । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलि: ॥ २८ ॥

ਹੋਰ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ—ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਤਾ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਚਾਂਡਾਲ ਵਰਗੇ ਪਤਿਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ—ਯੋਗ ਅਹਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ (ਯਵਸ) ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੋ।

Verse 29

स्वलङ्कृता भुक्तवन्त: स्वनुलिप्ता: सुवासस: । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥

ਸਭ ਜਣੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ, ਫਿਰ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਸਿੰਗਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਚੰਦਨ ਲਾ ਕੇ—ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯਜ੍ਞ ਅੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੋ।

Verse 30

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मख: ॥ ३० ॥

ਹੇ ਪਿਤਾ! ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰ ਲਵੋ। ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

Verse 31

श्रीशुक उवाच कालात्मना भगवता शक्रदर्प जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्या: साध्वगृह्णन्त तद्वच: ॥ ३१ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਲ-ਸਵਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨੰਦ ਆਦਿ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਮਝ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ।

Verse 32

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

ਫਿਰ ਗੋਪ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਵਾਏ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਰੱਖੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ। ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਗਾਂ, ਬੈਲ ਅਤੇ ਵੱਛੜੇ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।

Verse 33

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

ਫਿਰ ਗੋਪ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਵਾ ਕੇ, ਇੰਦਰ-ਯੱਗ ਲਈ ਰੱਖੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਗਿਰਿਰਾਜ ਗੋਵਰਧਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ। ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ।

Verse 34

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृता: । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्य: सद्विजाशिष: ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਤੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲੀਆਂ। ਉਹ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਜਾਪ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 35

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गत: । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपु: ॥ ३५ ॥

ਫਿਰ ਗੋਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕ ਅਦਭੁਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। “ਮੈਂ ਹੀ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਹਾਂ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਲੀ-ਭੋਗ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 36

तस्मै नमो व्रजजनै: सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥

ਤਦ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਸਾਕਾਰ ਗੋਵਰਧਨ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੇ, “ਅਹੋ ਵੇਖੋ! ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ!”

Verse 37

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकस: । हन्ति ह्यस्मै नमस्याम: शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥

“ਇਹ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਜੰਗਲ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਨਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੰਡ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੁਖ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਏ।”

Verse 38

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिता: । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययु: ॥ ३८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।