Adhyaya 23
The Brāhmaṇas’ Wives Blessed (Brāhmaṇa-patnī-prasāda) — Ritualism Humbled by Bhakti
ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਨਿਵਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲ ਭੁੱਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆੰਗਿਰਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਮੰਗਣ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਯੱਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵਰਗ-ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹੀ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ। ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਕੋਲ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਬਹੁਤਾਤ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਕੰਢੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਵਣ, ਕੀਰਤਨ, ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਪਰਾਧ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਿਚਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਕਤੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹਿਰਾਰਕੀ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਗਰਵ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीगोपा ऊचु: राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथ: ॥ १ ॥
ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ! ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੋ।
Verse 2
श्रीशुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर्भगवान् देवकीसुत: । भक्ताया विप्रभार्याया: प्रसीदन्निदमब्रवीत् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਕੀ-ਨੰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਰੂਪ ਆਪਣੀਆਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 3
प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिन: । सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३ ॥
[ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਤੁਸੀਂ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਓ। ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵਰਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ‘ਆੰਗਿਰਸ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 4
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिता: । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥ ४ ॥
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਹੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕੋ, ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਬਣ ਕੇ ਭੋਜਨ ਮੰਗਣਾ। ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਦਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੀ ਉਚਾਰ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।
Verse 5
इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान्दण्डवत्पतिता भुवि ॥ ५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਉੱਥੇ ਗਏ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪੈ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 6
हे भूमिदेवा: शृणुत कृष्णस्यादेशकारिण: । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਭੂਮਿ-ਦੇਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 7
गाश्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमा: ॥ ७ ॥
ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਾਣਕਾਰੋ, ਜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ।
Verse 8
दीक्षाया: पशुसंस्थाया: सौत्रामण्याश्च सत्तमा: । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥
ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਯਾਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ—ਅਤੇ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਦੀਖਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ ਅੰਨ ਖਾਣਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 9
इति ते भगवद्याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवु: । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिन: ॥ ९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਵੱਡੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਸਨ।
Verse 10
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਦੇਸ, ਕਾਲ, ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਤੰਤ੍ਰ, ਰਿਤਵਿਜ, ਅੱਗਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਯਜਮਾਨ, ਕਰਤੂ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ।
Verse 11
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਦੇਸ, ਕਾਲ, ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਤੰਤ੍ਰ, ਰਿਤਵਿਜ, ਅੱਗਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਯਜਮਾਨ, ਕਰਤੂ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਅਧੋक्षਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਿਆ।
Verse 12
न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशा: प्रत्येत्य तथोचु: कृष्णरामयो: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ‘ਹਾਂ’ ਜਾਂ ‘ਨਹੀਂ’ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वर: । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन्लौकिकीं गतिम् ॥ १३ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹੱਸ ਪਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਹਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।
Verse 14
मां ज्ञापयत पत्नीभ्य: ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं व: स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥
[ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਅੰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਣਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ।
Verse 15
गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीना: स्वलङ्कृता: । नत्वा द्विजसतीर्गोपा: प्रश्रिता इदमब्रुवन् ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਗੋਪ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 16
नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि न: । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥ १६ ॥
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।
Verse 17
गाश्चारयन् स गोपालै: सरामो दूरमागत: । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ १७ ॥
ਉਹ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 18
श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुका: । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਚ੍ਯੁਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।
Verse 19
चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनै: । अभिसस्रु: प्रियं सर्वा: समुद्रमिव निम्नगा: ॥ १९ ॥
ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ, ਬਹੁਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਬਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 20
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
ਪਤੀ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ—ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਗਈ।
Verse 21
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਅਗਰਜ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਟਹਿਲਦੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 22
श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह- धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ २२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਵਨਮਾਲਾ ਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਰੰਗੀਲੇ ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਟ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਮਲ ਘੁਮਾਉਂਦੇ; ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਮੁਦ, ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਟਾਂ, ਤੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ।
Verse 23
प्राय:श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै- र्यस्मिन् निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रै: । अन्त: प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र ॥ २३ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਸਨ; ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਸਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਲੰਮਾ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਤਾਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਅੰਤਰਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
तास्तथा त्यक्तसर्वाशा: प्राप्ता आत्मदिदृक्षया । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसितानन: ॥ २४ ॥
ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਭ ਸੰਸਾਰੀ ਆਸਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਈਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 25
स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि व: ॥ २५ ॥
ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗਣੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਬੈਠੋ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ—ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 26
नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशला: स्वार्थदर्शिन: । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੋ ਨਿਪੁਣ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਹਿਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 27
प्राणबुद्धिमन:स्वात्मदारापत्यधनादय: । यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्तत: को न्वपर: प्रिय: ॥ २७ ॥
ਪ੍ਰਾਣ, ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਮਿੱਤਰ, ਦੇਹ, ਪਤਨੀ, ਬੱਚੇ, ਧਨ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 28
तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातय: । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिन: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹਨ; ਤੁਹਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਕਰਨਗੇ।
Verse 29
श्रीपत्न्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून् ॥ २९ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਹੇ ਵਿਭੋ, ਤੁਸੀਂ ਐਸੇ ਨਿਰਦਈ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਨਿਗਮ-ਵਚਨ ਸੱਚ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਝੜੀਆਂ ਤੁਲਸੀ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਾਂ।
Verse 30
गृह्णन्ति नो न पतय: पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृद: कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयो: पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ ३० ॥
ਹੁਣ ਨਾ ਸਾਡੇ ਪਤੀ, ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਭਰਾ-ਬੰਧੂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਗੇ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਆਸਰਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਪਈਆਂ ਹਾਂ; ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਸਾਡੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादय: । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ; ਨਾ ਪਿਤਾ, ਨਾ ਭਰਾ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕ। ਮੈਂ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣਗੇ।
Verse 32
न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਦੇਹ-ਸਾਨ্নਿਧ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜੋ; ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੀਆਂ।
Verse 33
श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३३ ॥
ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨ, ਮੇਰੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਮ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਨੇੜੇਪਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ।
Verse 34
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गता: । ते चानसूयवस्ताभि: स्त्रीभि: सत्रमपारयन् ॥ ३४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮੁੜ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 35
तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥ ३५ ॥
ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभु: ॥ ३६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਉਹ ਭੋਗ ਛਕਿਆ।
Verse 37
एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतै: ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਰੂਪ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ, ਗੋਪ ਸਖਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਰਮਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਰਮਿਆ।
Verse 38
अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन्कृतागस: । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयो: ॥ ३८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਪਰਾਧ ਉੱਤੇ ਘੋਰ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, “ਅਸੀਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੋਨਾਂ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਅਸੀਂ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ।”
Verse 39
दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥ ३९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਮਲ, ਅਲੌਕਿਕ ਭਗਤੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਣੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਿਕਾਰਣ ਲੱਗੇ।
Verse 40
धिग् जन्म नस्त्रिवृद् यत् तद् धिग्व्रतं धिग्बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ४० ॥
ਧਿਕ्कार ਹੈ ਸਾਡੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਜਨਮ ਨੂੰ, ਧਿਕਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵ੍ਰਤ ਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ! ਧਿਕਕਾਰ ਕੁਲ ਤੇ ਯੱਗ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਦੱਖਲ ਨੂੰ—ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਅਧੋਖਜ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਰਹੇ।
Verse 41
नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजा: ॥ ४१ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੱਡੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਕੀ ਗੱਲ! ਅਸੀਂ ਦਵਿਜ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ।
Verse 42
अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४२ ॥
ਅਹੋ, ਵੇਖੋ! ਜਗਦਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਅਸੀਮ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਹੈ! ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ‘ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 43
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਨਾ ਦਵਿਜਾਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਆਤਮ-ਵਿਚਾਰ, ਨਾ ਸ਼ੌਚ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਕਾਂਡ।
Verse 44
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
ਤਾਂ ਵੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਐਸੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਾਂ।
Verse 45
ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो न: स्मारयामास गोपवाक्यै: सतां गति: ॥ ४५ ॥
ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਟਕ ਗਏ ਸੀ। ਪਰ ਵੇਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਦੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 46
अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पते: । ईशितव्यै: किमस्माभिरीशस्यैतद् विडम्बनम् ॥ ४६ ॥
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੈਵਲ੍ਯ ਆਦਿ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਲੀਲਾ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਹਸਨ ਕਿਉਂ ਕਰੇ?
Verse 47
हित्वान्यान् भजते यं श्री: पादस्पर्शाशयासकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी ॥ ४७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਆਪ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਦਾ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਯਾਚਨਾ ਕਰਨਾ ਸਭ ਲਈ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 48
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ—ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ-ਤੰਤ੍ਰ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ, ਯੱਗ ਅੱਗਾਂ, ਦੇਵਤਾ, ਯਜਮਾਨ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਨਮੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮੂਰਖ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ।
Verse 49
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ—ਸ਼ੁਭ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ-ਤੰਤ੍ਰ, ਰਿਤ੍ਵਿਜ, ਯੱਗ ਅੱਗਾਂ, ਦੇਵਤਾ, ਯਜਮਾਨ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ-ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟ ਰੂਪ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜਨਮੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਮੂਰਖ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਹੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇ।
Verse 50
तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमाम: कर्मवर्त्मसु ॥ ५० ॥
ਅਕੁੰਠ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਾਂ।
Verse 51
स वै न आद्य: पुरुष: स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥ ५१ ॥
ਉਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਡਾ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੇਗਾ।
Verse 52
इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलना: । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ; ਪਰ ਕੰਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਜਾਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Frequently Asked Questions
They were entangled in elaborate karma-kāṇḍa procedures and petty heavenly aims, identifying spiritual advancement with ritual completion rather than devotion. The text states their intelligence was perverted: although yajña’s place, time, mantras, fires, priests, demigods, offerings, and results are manifestations of Kṛṣṇa’s opulence, they saw Him as ordinary and thus ignored Him—an archetypal critique of ritualism without bhakti.
Their bhakti arose from extensive śravaṇa—hearing descriptions of Kṛṣṇa’s qualities and pastimes—so their minds ‘resided in Him alone.’ The chapter highlights that devotion is not monopolized by birth, saṁskāras, or scholasticism; rather, sincere hearing and heartfelt longing can awaken prema that breaks attachment to family identity and even fear of social censure.
Kṛṣṇa teaches that physical proximity is not the highest measure of bhakti and that public scandal would not serve their spiritual progress. He emphasizes bhakti-sādhana—hearing, chanting, deity-darśana, and meditation—as the means by which love matures quickly. Their return also completes the immediate dharma of assisting householders in sacrifice, while their minds remain fixed on Kṛṣṇa.
One brāhmaṇa wife was forcibly restrained from going. Hearing the others describe Kṛṣṇa, she embraced Him within her heart and gave up her material body. This illustrates internal union (mānasa-sevā/smaraṇa) as spiritually potent: direct remembrance of Kṛṣṇa can sever bondage even without external movement.
It asserts āśraya: Kṛṣṇa is the underlying reality of yajña—its agents, instruments, deities, mantras, and results. Sacrifice is not independent machinery for attaining heaven; it is meaningful only when recognized as His energy and offered to Him. The brāhmaṇas’ failure is thus not procedural but ontological: they missed the Lord who is the very substance of their ritual.