Adhyaya 22
The Kātyāyanī-vrata, the Stealing of the Gopīs’ Garments, and Kṛṣṇa’s Teaching on Purified Desire
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਯਮੁਨਾ-ਤਟ ‘ਤੇ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਚੇੜਛਾੜ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਲਾਜ਼ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਮਰਮ—ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ—ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਗਨ-ਸਨਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੀ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ)। ਅੱਗੇ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਗੋਚਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦਾਤੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ—ਅੰਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ—ਵੱਲ ਕਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिका: । चेरुर्हविष्यं भुञ्जाना: कात्यायन्यर्चनव्रतम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇਮੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਨੰਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਹਵਿਸ਼੍ਯ (ਸਾਦੀ ਖਿਚੜੀ) ਖਾਂਦਿਆਂ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਤ ਕੀਤਾ।
Verse 2
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਸੁਗੰਧ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਕਈ ਉਪਹਾਰ—ਫਲ, ਪਾਨ-ਸੁਪਾਰੀ, ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਚੌਲ ਆਦਿ—ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।
Verse 3
आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानर्चुर्नृप सैकतीम् ॥ २ ॥ गन्धैर्माल्यै: सुरभिभिर्बलिभिर्धूपदीपकै: । उच्चावचैश्चोपहारै: प्रवालफलतण्डुलै: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢੇ ਦੀ ਰੇਤ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਮਾਲਾ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਧੂਪ-ਦੀਪ ਅਤੇ ਫਲ, ਪਾਨ-ਸੁਪਾਰੀ, ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਚੌਲ ਆਦਿ ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ।
Verse 4
कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नम: । इति मन्त्रं जपन्त्यस्ता: पूजां चक्रु: कुमारिका: ॥ ४ ॥
ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—“ਹੇ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ, ਹੇ ਮਹਾਮਾਇਆ, ਹੇ ਮਹਾਯੋਗਿਨੀ, ਹੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰੀ! ਹੇ ਦੇਵੀ, ਨੰਦਗੋਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣਾ ਦੇ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”
Verse 5
एवं मासं व्रतं चेरु: कुमार्य: कृष्णचेतस: । भद्रकालीं समानर्चुर्भूयान्नन्दसुत: पति: ॥ ५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਵਰਤ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ—“ਨੰਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਬਣੇ।”
Verse 6
ऊषस्युत्थाय गोत्रै: स्वैरन्योन्याबद्धबाहव: । कृष्णमुच्चैर्जगुर्यान्त्य: कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६ ॥
ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਉੱਠਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦਦੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਗਾਉਂਦੀਆਂ।
Verse 7
नद्या: कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् । वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रु: सलिले मुदा ॥ ७ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 8
भगवांस्तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये ॥ ८ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ-ਉਦਮ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।
Verse 9
तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वर: । हसद्भि: प्रहसन् बालै: परिहासमुवाच ह ॥ ९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਆਪ ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਹਾਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 10
अत्रागत्याबला: कामं स्वं स्वं वास: प्रगृह्यताम् । सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रतकर्शिता: ॥ १० ॥
ਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕੁੜੀਓ, ਇੱਥੇ ਆਓ; ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਲਵੇ। ਮੈਂ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਰਤ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਈਆਂ ਹੋ।
Verse 11
न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदु: । एकैकश: प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमा: ॥ ११ ॥
ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ; ਇਹ ਬਾਲਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀਓ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲੈ ਲਵੋ।
Verse 12
तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्य: प्रेमपरिप्लुता: । व्रीडिता: प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययु: ॥ १२ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਉਹ ਖੇਡ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਲੱਜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਹੱਸ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਹਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਈਆਂ।
Verse 13
एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्तचेतस: । आकण्ठमग्ना: शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन् ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਾਕ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਮੋਹ ਲਏ। ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗਰਦਨ ਤੱਕ ਡੁੱਬੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 14
मानयं भो: कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिता: ॥ १४ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨਾ ਕਰੋ! ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਓ, ਅਸੀਂ ਠੰਡ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ।
Verse 15
श्यामसुन्दर ते दास्य: करवाम तवोदितम् । देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे ॥ १५ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਆਮਸੁੰਦਰ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋਗੇ ਅਸੀਂ ਕਰਾਂਗੀਆਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂਗੀਆਂ।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छत शुचिस्मिता: । नो चेन्नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਹੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਿਹਾ ਮੰਨੋਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਓ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲੈ ਲਓ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੋਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੱਪੜੇ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰ ਲਵੇਗਾ?
Verse 17
ततो जलाशयात् सर्वा दारिका: शीतवेपिता: । पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरु: शीतकर्शिता: ॥ १७ ॥
ਫਿਰ, ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਡ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈਆਂ। ਠੰਡ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 18
भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादित: । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीत: प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਕੱਪੜੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 19
यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता व्यगाहतैतत्तदु देवहेलनम् । बद्ध्वाञ्जलिं मूध्र्न्यपनुत्तयेऽहस: कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९ ॥
ਤੁਸੀਂ ਵਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਈਆਂ—ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ। ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੇਠਲੇ ਕੱਪੜੇ ਲੈ ਲਵੋ।
Verse 20
इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् । तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यत: ॥ २० ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਨੰਗੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 21
तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुत: । वासांसि ताभ्य: प्रायच्छत्करुणस्तेन तोषित: ॥ २१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।
Verse 22
दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिता: प्रस्तोभिता: क्रीडनवच्च कारिता: । वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृता: ॥ २२ ॥
ਭਾਵੇਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਲਿਆ ਗਿਆ, ਲੱਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਚੁਰਾ ਲਏ ਗਏ; ਤੱਥਾਪਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਸੰਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ।
Verse 23
परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिता: । गृहीतचित्ता नो चेलुस्तस्मिन्लज्जायितेक्षणा: ॥ २३ ॥
ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਗ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਝ ਗਿਆ; ਲੱਜਾ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀਆਂ ਓਥੇ ਹੀ ਖੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 24
तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया । धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोदरोऽबला: ॥ २४ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਵਰਤ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾਮੋਦਰ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਹੇ ਅਬਲਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 25
सङ्कल्पो विदित: साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् । मयानुमोदित: सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति ॥ २५ ॥
[ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ:] ਹੇ ਸਾਧਵੀ ਕੁੜੀਓ, ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲ ਸੰਕਲਪ—ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ—ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 26
न मय्यावेशितधियां काम: कामाय कल्पते । भर्जिता क्वथिता धाना: प्रायो बीजाय नेशते ॥ २६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਭੁੰਨੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਬਾਲੇ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਮੁੜ ਬੀਜ ਬਣ ਕੇ ਅੰਕੁਰ ਨਹੀਂ ਫੁੱਟਦੇ।
Verse 27
याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपा: । यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सती: ॥ २७ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਕੁੜੀਓ, ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਜਾਓ; ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵੋਗੀਆਂ—ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਹਿਰਦਿਆਂ, ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਰਿਆ ਕਾਤ੍ਯਾਯਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामा: कुमारिका: । ध्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छ्रान्निर्विविशुर्व्रजम् ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਐਸੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਗਈਆਂ।
Verse 29
अथ गोपै: परिवृतो भगवान् देवकीसुत: । वृन्दावनाद्गतो दूरं चारयन् गा: सहाग्रज: ॥ २९ ॥
ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅਗਰਜ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 30
निदघार्कातपे तिग्मे छायाभि: स्वाभिरात्मन: । आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकस: ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਛਤਰੀ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 31
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਤੋਕਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਅੰਸ਼ੁ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ, ਸੁਬਲ ਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਓਜਸਵੀ, ਦੇਵਪ੍ਰਸਥ ਤੇ ਵਰੂਥਪ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਹਵਾ, ਮੀਂਹ, ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 32
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन । विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१ ॥ पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् । वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति न: ॥ ३२ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਤੋਕਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਅੰਸ਼ੁ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮ, ਸੁਬਲ ਤੇ ਅਰਜੁਨ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਓਜਸਵੀ, ਦੇਵਪ੍ਰਸਥ ਤੇ ਵਰੂਥਪ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਹਵਾ, ਮੀਂਹ, ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 33
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् । सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिन: ॥ ३३ ॥
ਅਹੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਧੰਨ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ। ਸੱਜਣਾਂ ਵਾਂਗ—ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
Verse 34
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभि: । गन्धनिर्यासभस्मास्थितोक्मै: कामान्वितन्वते ॥ ३४ ॥
ਇਹ ਰੁੱਖ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਛਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਛਾਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਸੁਗੰਧ, ਰਸ, ਰਾਖ, ਗੂਦਾ ਅਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 35
एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु । प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेयआचरणं सदा ॥ ३५ ॥
ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ, ਧਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।
Verse 36
इति प्रवालस्तबकफलपुष्पदलोत्करै: । तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गत: ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 37
तत्र गा: पाययित्वाप: सुमृष्टा: शीतला: शिवा: । ततो नृप स्वयं गोपा: कामं स्वादु पपुर्जलम् ॥ ३७ ॥
ਉੱਥੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਸਾਫ਼, ਠੰਢਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਾਣੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਮਨਭਰ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਜਲ ਪੀਆ।
Verse 38
तस्या उपवने कामं चारयन्त: पशून् नृप । कृष्णरामावुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रुवन् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਇਉਂ ਬੋਲੇ।
Frequently Asked Questions
In the Bhāgavata’s Vraja context, the vrata functions as a culturally intelligible form to express a single bhāva: exclusive longing for Kṛṣṇa. The goddess is addressed as the Lord’s śakti (divine potency), so the worship is not independent of Kṛṣṇa but a petition through His energy. The narrative’s point is that their desire is validated because its object is Bhagavān, not sense enjoyment.
Commentarial readings treat the episode as līlā that externalizes inner surrender: ‘clothing’ symbolizes coverings of ego, social self, and possessiveness. By requiring the gopīs to come forward and bow, Kṛṣṇa draws out complete dependence and removes duplicity. The gopīs’ lack of resentment and increased joy signals that the interaction is grounded in prema, not exploitation, and that Kṛṣṇa’s intent is the perfection of their vow—exclusive belonging to Him.
Kṛṣṇa teaches that when desire is fixed on Him (bhagavat-viṣaya), it becomes incapable of producing further material craving—like grains scorched and cooked that cannot sprout. The mind’s energy remains, but its generative power for saṁsāric outcomes is neutralized and redirected into bhakti, culminating in deeper association with Him.
The ‘offense’ language preserves the vrata’s formal dharma-frame while revealing its inner telos: humility and surrender. By prescribing obeisance as atonement, Kṛṣṇa converts ritual rectification into devotional posture (praṇāma), and since He is the ultimate fruit of piety, their bowing to Him completes the purification and fulfills the vow’s deepest purpose.
The trees of Vraja are presented as living exemplars of lokahita—giving shade, fruit, wood, fragrance, and protection while tolerating hardship. This teaching extends the chapter’s core ethic: true dharma is self-giving service. It also transitions the narrative from the gopīs’ vow to the cowherd boys’ forest movement and impending hunger, linking devotion, ethics, and the next episode’s food-related events.