Adhyaya 21
The Gopīs Glorify the Song of Kṛṣṇa’s Flute (Veṇu-gīta)
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਹਟ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ, ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਣੂ ਵਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਣੂ-ਨਾਦ ਵ੍ਰਜ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ, ਟੁੱਟੀ-ਟੁੱਟੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਮ ਵੀ ਭਕਤੀ-ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੇਣੂ, ਹਿਰਨ, ਪੰਛੀ, ਨਦੀਆਂ, ਬੱਦਲ, ਵਨਵਾਸਣੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਵਰਧਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ-ਸਪਰਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੇਣੂ-ਵਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸਲੀਲਾ ਦੀ ਮਾਧੁਰ੍ਯ-ਤੀਬਰਤਾ ਵੱਲ ਭਾਵਕ ਸੇਤੂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं शरत्स्वच्छजलं पद्माकरसुगन्धिना । न्यविशद् वायुना वातं सगोगोपालकोऽच्युत: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਸਖਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 2
कुसुमितवनराजिशुष्मिभृङ्ग- द्विजकुलघुष्टसर:सरिन्महीध्रम् । मधुपतिरवगाह्य चारयन् गा: सहपशुपालबलश्चुकूज वेणुम् ॥ २ ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਵਨ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਕੂਕ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਮਧੁਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕਾਂ ਸਮੇਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਣੂ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 3
तद् व्रजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम् । काश्चित्परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ॥ ३ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦਾ ਉਹ ਕਾਮ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
Verse 4
तद्वर्णयितुमारब्धा: स्मरन्त्य: कृष्णचेष्टितम् । नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ४ ॥
ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ; ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਾਮ ਦੇ ਵੇਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।
Verse 5
बर्हापीडं नटवरवपु: कर्णयो: कर्णिकारं बिभ्रद् वास: कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् । रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन्गोपवृन्दै- र्वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्ति: ॥ ५ ॥
ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਕਰ্ণਿਕਾਰ ਫੁੱਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਅਤੇ ਵੈਜਯੰਤੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਨਟਵਰ-ਰੂਪ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਬੰਸਰੀ ਦੇ ਛੇਦ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 6
इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् । श्रुत्वा व्रजस्त्रिय: सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेभिरे ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 7
श्रीगोप्य ऊचु: अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदाम: सख्य: पशूननु विवेशयतोर्वयस्यै: । वक्त्रं व्रजेशसुतयोरनवेणु जुष्टं यैर्वा निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥ ७ ॥
ਸ੍ਰੀ ਗੋਪੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਹੇ ਸਖਿਓ, ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ: ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਦੋਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਹੰਕਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬੰਸਰੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ।
Verse 8
चूतप्रवालबर्हस्तबकोत्पलाब्ज- मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशौ । मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्गे यथा नटवरौ क्व च गायमानौ ॥ ८ ॥
ਨਵੇਂ ਆਮ ਦੇ ਪੱਲਵ, ਮੋਰਪੰਖ, ਕੁਮੁਦ-ਉਤਪਲ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਲੀ-ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਸਨ—ਐਸੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਟਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਾਉਂਦੇ ਵੀ ਸਨ।
Verse 9
गोप्य: किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु- र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्या: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਗੋਪਿਓ! ਇਸ ਵੇਣੂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਆਦ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਗੋਪੀਆਂ ਲਈ ਹੈ! ਵੇਣੂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਦੀ-ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਹ ਜੰਮਿਆ ਉਹ ਹर्ष ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 10
वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिं यद् देवकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਸਖੀ! ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਦੇਵਕੀ-ਸੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਵੇਣੂ ਦੇ ਸੁਰ ਪਿੱਛੇ ਮੋਰ ਮੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਤਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
धन्या: स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसारा: पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकै: ॥ ११ ॥
ਧੰਨ ਹਨ ਇਹ ਭੋਲੇ ਹਿਰਣੀਆਂ ਵੀ, ਜੋ ਨੰਦਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਣੂ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਾਰ ਹਿਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਹਿਰਣ-ਹਿਰਣੀਆਂ ਵੇਣੂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् । देव्यो विमानगतय: स्मरनुन्नसारा भ्रश्यत्प्रसूनकबरा मुमुहुर्विनीव्य: ॥ १२ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਉ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਉਤਸਵ ਹੈ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਵੇਣੂ ਦਾ ਇਕਾਂਤ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਕਾਮਦੇਵ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇੰਨੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈਆਂ ਕਿ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਝੜ ਪਏ, ਕਮਰਬੰਦ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਮੂਰਛਿਤ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 13
गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत- पीयूषमुत्तभितकर्णपुटै: पिबन्त्य: । शावा: स्नुतस्तनपय:कवला: स्म तस्थु- र्गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकला: स्पृशन्त्य: ॥ १३ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਵੇਣੂ-ਗੀਤ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗਾਂਵਾਂ ਉੱਚੇ ਕੀਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਲੇ ਬਣਾ ਕੇ ਪੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਛੇ ਮਾਂ ਦੇ ਭਿੱਜੇ ਥਣਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਸੂ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੱਫੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् । आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रवालान् शृण्वन्ति मीलितदृशो विगतान्यवाच: ॥ १४ ॥
ਮਾਂ, ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਮੂਨੀ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਵੇਣੂ-ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਦੀ।
Verse 15
नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत- मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगा: । आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैर्मुरारे- र्गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहारा: ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਵੇਣੂ-ਗੀਤ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਹਿਰਾਂ-ਰੂਪੀ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
दृष्ट्वातपे व्रजपशून् सह रामगोपै: सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदित: कुसुमावलीभि: सख्युर्व्यधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥ १६ ॥
ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵੇਣੂ ਵਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਬੱਦਲ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜਲ-ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਛਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਉੱਪਰੋਂ ਛਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 17
पूर्णा: पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तद्दर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ १७ ॥
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿੰਦ ਔਰਤਾਂ ਉਰੁਗਾਇ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਕੁੰਕੁਮ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ-ਪੀੜ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕੁੰਕੁਮ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਿਯਾਵਾਂ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवर्यो यद् रामकृष्णचरणस्परशप्रमोद: । मानं तनोति सहगोगणयोस्तयोर्यत् पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलै: ॥ १८ ॥
ਅਹੋ, ਇਹ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਹਰਿਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ! ਸਖਿਓ, ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਛੜਿਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਸਖਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੀਣ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਨਰਮ ਘਾਹ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਫਲ-ਫੁੱਲ, ਸਾਗ ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮਦਾ ਹੈ।
Verse 19
गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार- वेणुस्वनै: कलपदैस्तनुभृत्सु सख्य: । अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरुणां निर्योगपाशकृतलक्षणयोर्विचित्रम् ॥ १९ ॥
ਸਖਿਓ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਗੋਪ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤਾਨ ਸੁਣ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਠਿਠਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਚਲ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਰੋਮਾਂਚ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਪੈਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਜੋ ਰੱਸੀਆਂ ਉਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ!
Verse 20
एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिण: । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्य: क्रीडास्तन्मयतां ययु: ॥ २० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਤਦਾਕਾਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Frequently Asked Questions
The flute functions as nāda-brahma in līlā form: divine sound that bypasses mere intellect and directly awakens the heart’s dormant devotion. In this chapter, the flute-song draws all beings—gopīs, animals, birds, rivers, clouds—into a shared field of remembrance, showing that bhakti is elicited by Bhagavān’s self-manifesting beauty and mercy. The gopīs’ praise also highlights intimacy: the flute touches Kṛṣṇa’s lips, symbolizing proximity to the Lord that devotees yearn for.
Bhāgavata theology presents Vraja-prema as transcendental, yet it is expressed through human-like emotions to make the Absolute relatable and relishable (rasa). ‘Cupid’ here indicates the overwhelming force of attraction that, in conditioned life, binds one to sense pleasure, but in Vraja it is purified into prema—where desire is centered only on Kṛṣṇa’s pleasure. The gopīs’ speech breaking and their absorption in remembrance are signs of mahā-bhāva, not material lust.
The gopīs call many recipients fortunate: the flute (for tasting Kṛṣṇa’s lip-nectar), deer (for worshiping with loving glances), birds (for silent absorption like sages), rivers (for offering lotuses and embracing His feet), clouds (for shading Him as a friend), the Vraja-aborigine women (for contact with kuṅkuma from His feet), and especially Govardhana Hill (for serving Kṛṣṇa with grass, water, caves, and fruits). The unifying criterion is proximity and service to Kṛṣṇa—direct or indirect—revealing bhāgya (fortune) as devotional contact.
Govardhana is praised as the best devotee because it performs continuous, practical sevā—providing resources for Kṛṣṇa, Balarāma, cows, and cowherds—while being ‘touched’ by Their lotus feet. This frames devotion not only as emotion but as embodied service (poshana in a localized, intimate mode), and it foreshadows Govardhana’s later centrality in Vraja-līlā.