Adhyaya 20
Varṣā-Śarad Vṛndāvana-Śobha: The Beauty of the Rainy and Autumn Seasons in Vraja
ਗੋਪਬਾਲ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਦਾਵਾਨਲ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬਾਸੁਰ-ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦਾ ਲੰਮਾ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲ, ਮੀਂਹ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ-ਜੀਵਨ ਗੁਣਾਂ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੀਆਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਸੰਯਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਪਮਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋਏ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲੈਂਦੇ, ਸਾਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਕੁਦਰਤ ਈਸ਼-ਕਥਾ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ, ਜਲ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅੰਤਰਕਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਤ-ਬਦਲਾਅ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵ੍ਰਜ ਲੀਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਉਤਸਵ-ਭਾਵ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ-ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मन: । गोपा: स्त्रीभ्य: समाचख्यु: प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਦਾਵਾਗਨੀ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिता: । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥
ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ।
Verse 3
तत: प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा । विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆਰੰਭ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਗੱਜਿਆ ਅਤੇ ਦਿਗੰਤ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ।
Verse 4
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥
ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਣੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਗਈ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਬ੍ਰਹਮ।
Verse 5
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्य: काल आगते ॥ ५ ॥
ਸੂਰਜ ਨੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਾਣੀ-ਰੂਪ ਧਨ ਪੀ ਲਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 6
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिता: । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचु: करुणा इव ॥ ६ ॥
ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਉੱਡਦੇ ਰਹੇ। ਦਇਆਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਰਸ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
तप:कृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसस्तनु: सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥
ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਵਰਖਾ-ਦੇਵ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਕੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਭੌਤਿਕ ਫਲ ਲਈ ਤਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਫਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहा: । यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदा: कलौ युगे ॥ ८ ॥
ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਹਨੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਾਖੰਡੀ ਮਤ ਉਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुका: ससृजुर्गिर: । तूष्णीं शयाना: प्राग् यद्वद्ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥
ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋ ਮੇਡਕ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਪ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਟਰਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ-ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਮੌਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ ਨਾਲ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 10
आसन्नुत्पथगामिन्य: क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यती: । पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पद: ॥ १० ॥
ਬਰਸਾਤ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁੱਕੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਫੁੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਧਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਵੀ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हरिता हरिभि: शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥
ਨਵੀਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਿਆਂ ਨੇ ਲਾਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਖੁੰਭਾਂ ਨੇ ਛਾਂ ਦੇ ਗੋਲ ਬਣਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪੱਤਾ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ।
Verse 12
क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भि: कर्षकाणां मुदं ददु: । मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥
ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਨਾ ਸਮਝੇ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਸੜੇ।
Verse 13
जलस्थलौकस: सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥
ਨਵੀਂ ਵਰਖਾ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵੀ ਸੋਭਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
सरिद्भि: सङ्गत: सिन्धुश्चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥
ਜਿੱਥੇ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਖੌਲ ਉਠਿਆ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਕੁੱਵ ਯੋਗੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਾਮ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथु: । अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतस: ॥ १५ ॥
ਵਰਖਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੈਣ ਤੇ ਵੀ ਪਹਾੜ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਡੋਲ੍ਹੇ; ਜਿਵੇਂ ਅਧੋක්ෂਜ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਗੇ ਭਗਤ ਅਨੇਕਾਂ ਖਤਰੇ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
मार्गा बभूवु: सन्दिग्धस्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृता: । नाभ्यस्यमाना: श्रुतयो द्विजै: कालेन चाहता: ॥ १६ ॥
ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘਾਹ ਤੇ ਕੂੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਤੇ ਢੱਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदा: । स्थैर्यं न चक्रु: कामिन्य: पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਚੰਚਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਬੱਦਲ-ਟੋਲੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀ ਰਹੀ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਣੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਾਮਨੀ ਇਸਤਰੀ ਕਾਮ-ਵਸ਼ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 18
धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੇਂਦਰ ਦਾ ਧਨੁ (ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਗਰਜ ਦੇ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਤੰਤੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਅਚ੍ਯੁਤ ਗੁਣਾਤੀਤ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
न रराजोडुपश्छन्न: स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनै: । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥
ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਬੱਦਲ ਆਪ ਚੰਦਰ-ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
मेघागमोत्सवा हृष्टा: प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिन: । गृहेषु तप्तनिर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥
ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰ ਸਮਝ ਕੇ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਨੰਦ ਭਰੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਲ ਤਪੇ ਤੇ ਉਕਤਾਏ ਲੋਕ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
पीत्वाप: पादपा: पद्भिरासन्नानात्ममूर्तय: । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਪਰ ਪੈਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਵਰ੍ਹੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਫਿਰ ਖਿੜ ਉਠੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ, ਉਸੇ ਤਪ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਭੋਗ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਤੇ ਮੁੜ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
सर:स्वशान्तरोध:सु न्यूषुरङ्गापि सारसा: । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशया: ॥ २२ ॥
ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਕੰਢੇ ਹਿਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਰਸ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹੀ ਵੱਸੇ ਰਹੇ; ਇਉਂ ਹੀ ਮੈਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਭੋਗੀ ਲੋਕ ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गा: कलौ यथा ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾਇਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੇਲੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜ ਗਏ; ਇਉਂ ਹੀ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵੇਦਿਕ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਢਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्यश्चामृतं घना: । यथाशिषो विश्पतय: काले काले द्विजेरिता: ॥ २४ ॥
ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਗਏ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਜਲ ਵਰਸਾਇਆ; ਇਉਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
Verse 25
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबल: प्राविशद्धरि: ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਪੱਕੇ ਖਜੂਰ ਤੇ ਜੰਬੂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਵਨ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ, ਰਮਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 26
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । ययुर्भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तना: ॥ २६ ॥
ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਕਰਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਹੌਲੀ ਚਲਦੀਆਂ ਸਨ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਵਸ਼ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ।
Verse 27
वनौकस: प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युत: । जलधारा गिरेर्नादादासन्ना ददृशे गुहा: ॥ २७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਵਨਵਾਸੀ ਕੁੜੀਆਂ, ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਟਪਕਾਉਂਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 28
क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशन: ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ, ਭਗਵਾਨ ਕਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਰਮਦੇ।
Verse 29
दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपै: सङ्कर्षणान्वित: ॥ २९ ॥
ਘਰੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਾਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਧਾ।
Verse 30
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਬਲਦ, ਵੱਛੜੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੈ—ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 31
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਜੁਗਾਲੀ ਕਰਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਬਲਦ, ਵੱਛੜੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ—ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਹੈ—ਦੇਖ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत्समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ; ਆਕਾਸ਼ ਬਿਨਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ, ਪਾਣੀ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਰਮ ਹੋ ਗਈ।
Verse 33
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययु: । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਖਿੜਨ ਨਾਲ ਜਲਾਸ਼ੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुव: पङ्कमपां मलम् । शरज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥
ਸ਼ਰਦ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਹਟਾਏ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ-ਭਾੜ ਘਟਾਈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਕੀਚੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕੀਤੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 35
सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजु: शुभ्रवर्चस: । यथा त्यक्तैषणा: शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषा: ॥ ३५ ॥
ਬੱਦਲ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਸਾ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁੱਧ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਪ ਪਏ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ ਪਾਪੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचु: शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥
ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਕਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
Verse 37
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचरा: । यथायुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढा: कुटुम्बिन: ॥ ३७ ॥
ਉੱਥਲੇ ਹੁੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਘਟਣਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ; ਇਉਂ ਹੀ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹਰ ਦਿਨ ਘਟਦੀ ਆਯੁ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 38
गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् । यथा दरिद्र: कृपण: कुटुम्ब्यविजितेन्द्रिय: ॥ ३८ ॥
ਉੱਥਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਸਹੀ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ ਕੰਜੂਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 39
शनै: शनैर्जहु: पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुध: । यथाहंममतां धीरा: शरीरादिष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਚਿਕੜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਕੱਚੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ; ਇਉਂ ਹੀ ਧੀਰ ਮੁਨੀ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਅਨਾਤਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਅਹੰਤਾ-ਮਮਤਾ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ।
Verse 40
निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्र: शरदागमे । आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागम: ॥ ४० ॥
ਸ਼ਰਦ ਆਉਣ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਠਹਿਰ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਉਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਠ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਿਆ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 41
केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभि: । यथा प्राणै: स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिन: ॥ ४१ ॥
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੇੜਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲਿਆ; ਇਉਂ ਹੀ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰੋਧ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਹਿੰਦੀ ਚੇਤਨਾ-ਗਿਆਨ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
Verse 42
शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥
ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਚੰਦ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਪ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕੁੰਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥
ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਚਮਕਿਆ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸੱਤਵ-ਯੁਕਤ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणै: शशी । यथा यदुपति: कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗਿਰਦ ਘਿਰ ਕੇ ਚਮਕਿਆ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਯਦੂਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਿਹਾਜਦਾ ਹੈ।
Verse 45
आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतस: ॥ ४५ ॥
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਨਾ ਗਰਮ ਨਾ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਤਾਪ ਭੁੱਲ ਗਏ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਭੁੱਲ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।
Verse 46
गावो मृगा: खगा नार्य: पुष्पिण्य: शरदाभवन् । अन्वीयमाना: स्ववृषै: फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥
ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਿਰਣੀਆਂ, ਮਾਦਾ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਭ ਫਲਵੰਤ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਰ ਸਾਥੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪੇ ਹੀ ਮੰਗਲ ਫਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਕਮਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਨ ਵਾਲਾ ਕੁਮੁਦ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚੋਰ ਹੀ ਡਰਦੇ ਹਨ।
Verse 48
पुरग्रामेष्वाग्रयणैरिन्द्रियैश्च महोत्सवै: । बभौ भू: पक्वशष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरे: ॥ ४८ ॥
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਗਰਯਣ ਯੱਗ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਉਤਸਵ ਆਦਿ ਮਹੋਤਸਵ ਮਨਾਏ। ਨਵੇਂ ਪੱਕੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ ਨਾਲ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਉਠੀ।
Verse 49
वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धा: स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥
ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਵਪਾਰੀ, ਮੁਨੀ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਸਨਾਤਕ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ) ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The chapter uses seasonal observation as a teaching device: varṣā and śarad become a living commentary on Vedāntic and bhakti themes—how the jīva is covered by guṇas and ahaṅkāra, how Kali-yuga obscures Vedic knowledge, and how devotion restores clarity like autumn purifies sky and water. The beauty of Vṛndāvana also establishes the emotional and aesthetic setting (rasa) for upcoming Vraja līlās.
Dense clouds covering the sky’s natural illumination are compared to the three guṇas covering the self’s luminous consciousness. The moon hidden by clouds—though those clouds shine by the moon’s rays—parallels the pure soul illumining the false ego that nonetheless obscures the soul’s direct manifestation.
Śukadeva narrates to Parīkṣit. Kṛṣṇa and Balarāma dwell in Vṛndāvana with cowherd boys and cows, enjoying the forest’s renewal, taking simple meals, sheltering during rain, and honoring the season as arising from Kṛṣṇa’s internal potency.
Through analogy: glowworms shining while stars are obscured depicts how sinful predominance allows atheistic doctrines to overshadow Vedic knowledge; floodwaters breaking dikes depicts false theories breaching the boundaries of Vedic injunctions; neglected roads resemble scriptures not studied by brāhmaṇas becoming corrupted over time.
Indra’s bow appears amid thunderous clouds yet is unlike ordinary bows because it lacks a string; similarly, the Supreme appears within the world of material qualities yet remains independent and untouched by those qualities—affirming the Lord’s transcendence even while immanent in līlā.