Adhyaya 19
Kṛṣṇa Swallows the Forest Fire (Dāvāgni-līlā) and Restores the Herd
ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਗੋਪ-ਬਾਲ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਮੁੰਜਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਰ ਭਟਕਣ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਬਾਲਕ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀ ਘਾਹ ਦੀ ਲਕੀਰ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਗ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਬੇਬਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਪ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤਰ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਧਰਮ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਡਰੋ ਨਾ—ਅਤੇ ਯੋਗਮਾਇਆ ਤੇ ਪਰਮ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦਾਵਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਂਡੀਰ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਸਖ਼ੀ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਬੋਧ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਉਭਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੰਸੀ ਵਜਾਉਂਦਾ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਤੜਪ ਅਗਲੇ ਵ੍ਰਜ-ਭਕਤੀ ਰਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिणी: । स्वैरं चरन्त्यो विविशुस्तृणलोभेन गह्वरम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਭਟਕ ਗਈਆਂ। ਘਾਹ ਦੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 2
अजा गावो महिष्यश्च निर्विशन्त्यो वनाद् वनम् । ईषीकाटवीं निर्विविशु: क्रन्दन्त्यो दावतर्षिता: ॥ २ ॥
ਬੱਕਰੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਂਸਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਨੁਕੀਲੇ ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨੇੜੇ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 3
तेऽपश्यन्त: पशून् गोपा: कृष्णरामादयस्तदा । जातानुतापा न विदुर्विचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३ ॥
ਜਦੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਦਿੱਸੀਆਂ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਆਪਣੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਪਛਤਾਏ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਗਾਂਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈਆਂ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ।
Verse 4
तृणैस्तत्खुरदच्छिन्नैर्गोष्पदैरङ्कितैर्गवाम् । मार्गमन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतस: ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਖੁਰ-ਦੰਦ ਨਾਲ ਟੁੱਟੀ ਘਾਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਹ ਪਕੜਨ ਲੱਗੇ। ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਗੁਆਚਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 5
मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गं क्रन्दमानं स्वगोधनम् । सम्प्राप्य तृषिता: श्रान्तास्ततस्ते सन्न्यवर्तयन् ॥ ५ ॥
ਮੁੰਜਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਗੋਧਨ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਿਆਸੇ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬਾਲਕ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਆਏ।
Verse 6
ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा । स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदु: प्रहर्षिता: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਰੰਭ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ।
Verse 7
तत: समन्ताद्देवधूमकेतु- र्यदृच्छयाभूत् क्षयकृद् वनौकसाम् । समीरित: सारथिनोल्बणोल्मुकै- र्विलेलिहान: स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥
ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੇਵ-ਧੂਮਕੇਤੂ ਵਰਗੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਅੱਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦੀ ਰਹੀ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਡੀਆਂ; ਉਹ ਮਹਾਗਨੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਨੂੰ ਲਪੇਟਣ ਲੱਗੀ।
Verse 8
तमापतन्तं परितो दवाग्निं गोपाश्च गाव: प्रसमीक्ष्य भीता: । ऊचुश्च कृष्णं सबलं प्रपन्ना यथा हरिं मृत्युभयार्दिता जना: ॥ ८ ॥
ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਦਾਵਾਗਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਹਰਿ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੋਲੇ।
Verse 9
कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामोघविक्रम । दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस्त्रातुमर्हथ: ॥ ९ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮਹਾਵੀਰ! ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ—ਦਾਵਾਗਨੀ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!
Verse 10
नूनं त्वद्बान्धवा: कृष्ण न चार्हन्त्यवसादितुम् । वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणा: ॥ १० ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਨਾਥ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਹਾਂ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरि: । निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्यभाषत ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕਰੁਣ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਵੋ, ਡਰੋ ਨਾ।”
Verse 12
तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्बणम् । पीत्वा मुखेन तान्कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत् ॥ १२ ॥
“ਠੀਕ ਹੈ,” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲਈਆਂ। ਤਦ ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।
Verse 13
ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिता: । निशम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिता: ॥ १३ ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ—ਭਿਆਨਕ ਦਾਵਾਗਨੀ ਤੋਂ ਉਹ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਬਚਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਾਂਡੀਰ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 14
कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् । दावाग्नेरात्मन: क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥
ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਯੋਗ-ਵੀਰਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਦਾਵਾਗਨੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਜਾਣ ਕੇ, ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
Verse 15
गा: सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दन: । वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुत: ॥ १५ ॥
ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਜਨਾਰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰ ਵੱਲ ਲੈ ਚਲੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੰਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਪ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗੋਸ਼ਠ ਵਾਪਸ ਆਏ।
Verse 16
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥
ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਯੁੱਗਾਂ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
In shāstric reading, the instruction protects the intimacy of Vraja-bhāva: the boys are spared an overwhelming vision of aiśvarya that could disrupt their friendly mood (sakhya-rasa). It also functions pedagogically—surrender precedes deliverance. By obeying without argument, they embody śaraṇāgati (trust in the protector), after which the Lord removes the danger by His internal potency.
The dāvāgni is both literal līlā and symbolic condition: uncontrolled material danger arising “on all sides,” intensified by wind (impelling forces of guṇa and karma). The episode teaches poṣaṇa—Bhagavān personally preserves those who take refuge. The boys’ prayer frames the normative Bhāgavata stance: existential fear is resolved not by self-reliance but by turning to the āśraya, Kṛṣṇa.
Bhāṇḍīra is associated with a sacred landmark in Vraja known as the Bhāṇḍīra-vṛkṣa, a central pastoral setting for Kṛṣṇa’s cowherding līlās. In this chapter, the return to the Bhāṇḍīra tree underscores Kṛṣṇa’s sovereign control over space and circumstance: after the crisis, He restores the devotees to a familiar refuge, reinforcing the theme that the Lord governs nature while preserving the normalcy of loving village life.
Their sakhya intimacy is periodically punctuated by glimpses of aiśvarya. Seeing an act beyond ordinary human capacity, they infer ‘devahood’ as the closest category available within their social imagination. Yet the Bhāgavata’s intent is deeper: Kṛṣṇa is not a deva among many but Svayaṁ Bhagavān, whose yogamāyā allows devotees to relate to Him in friendship even while He displays cosmic mastery when protection is required.