Adhyaya 18
Kṛṣṇa and Balarāma’s Forest Games and the Slaying of Pralamba
ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਖਿਆਂ ਦੀ ਕੀਰਤਨ-ਸਤੁਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਕਰਕੇ ਧਾਮ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਰੁੱਤ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਠੰਡਕ, ਕਮਲ-ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਨਵੀਂ ਹਰਿਆਵਲੀ ਤਾਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਸਖੇ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ-ਪੰਖਾਂ-ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ, ਗੀਤ, ਨਕਲ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲੰਬ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਗੋਪ-ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਂਡੀਰਕ ਨੇੜੇ ਢੋਣ-ਖੇਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵ ਪੁਸ਼ਪ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਛਦਮੀ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੀਆਂ ਵਨ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ कृष्ण: परिवृतो ज्ञातिभिर्मुदितात्मभि: । अनुगीयमानो न्यविशद्व्रजं गोकुलमण्डितम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਨੰਦਿਤ ਸਖਿਆਂ ਤੇ ਜਣਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਕੁਲ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 2
व्रजे विक्रीडतोरेवं गोपालच्छद्ममायया । ग्रीष्मो नामर्तुरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम् ॥ २ ॥
ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਛਦਮ ਵੇਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 3
स च वृन्दावनगुणैर्वसन्त इव लक्षित: । यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशव: ॥ ३ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਗਰਮੀ ਵੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬਸੰਤ ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ; ਇਹੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
Verse 4
यत्र निर्झरनिर्ह्रादनिवृत्तस्वनझिल्लिकम् । शश्वत्तच्छीकरर्जीषद्रुममण्डलमण्डितम् ॥ ४ ॥
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਝੀਂਗਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਫੁਹਾਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਭਿੱਜੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 5
सरित्सर:प्रस्रवणोर्मिवायुना कह्लारकुञ्जोत्पलरेणुहारिणा । न विद्यते यत्र वनौकसां दवो निदाघवह्न्यर्कभवोऽतिशाद्वले ॥ ५ ॥
ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹਵਾ ਕਹਲਾਰ‑ਕੁੰਜ‑ਉਤਪਲ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਨਵਾਸੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਜਾਂ ਦਾਵਾਨਲ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹਰੀ ਘਾਹ ਭਰਪੂਰ ਸੀ।
Verse 6
अगाधतोयह्रदिनीतटोर्मिभि- र्द्रवत्पुरीष्या: पुलिनै: समन्तत: । न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते ॥ ६ ॥
ਅਗਾਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮੀਦਾਰ ਤੇ ਚਿਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਸੂਰਜ ਕਿਰਣਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਸ ਸੁਕਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੀ ਘਾਹ ਨੂੰ ਝੁਲਸਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।
Verse 7
वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्विजम् । गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥
ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੋਰ ਤੇ ਭੌਰੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸ ਮਿੱਠਾ ਕੂਕਦੇ ਸਨ।
Verse 8
क्रीडिष्यमाणस्तन् कृष्णो भगवान् बलसंयुत: । वेणुं विरणयन् गोपैर्गोधनै: संवृतोऽविशत् ॥ ८ ॥
ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 9
प्रवालबर्हस्तबकस्रग्धातुकृतभूषणा: । रामकृष्णादयो गोपा ननृतुर्युयुधुर्जगु: ॥ ९ ॥
ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਮੋਰਪੰਖ, ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ ਰਾਮ‑ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਗੋਪ ਨੱਚੇ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਗਾਏ।
Verse 10
कृष्णस्य नृत्यत: केचिज्जगु: केचिदवादयन् । वेणुपाणितलै: शृङ्गै: प्रशशंसुरथापरे ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੁਝ ਸਖੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਕੁਝ ਬਾਂਸਰੀ, ਕਰਤਾਲ ਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਸਿੰਗ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 11
गोपजातिप्रतिच्छन्ना देवा गोपालरूपिणौ । ईडिरे कृष्णरामौ च नटा इव नटं नृप ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਵਤੇ ਗੋਪ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਦੂਜੇ ਨਟ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 12
भ्रमणैर्लङ्घनै: क्षेपैरास्फोटनविकर्षणै: । चिक्रीडतुर्नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्वचित् ॥ १२ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ, ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਣ, ਸੁੱਟਣ, ਥੱਪੜ/ਤਾਲੀਆਂ ਮਾਰਣ, ਖਿੱਚਣ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਖੇਡ ਖੇਡਦੇ; ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ।
Verse 13
क्वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् । शशंसतुर्महाराज साधु साध्विति वादिनौ ॥ १३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਨੱਚਦੇ, ਤਦੋਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਆਪ ਗਾ ਕੇ ਤੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਕਦੇ ‘ਸਾਧੂ! ਸਾਧੂ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ।
Verse 14
क्वचिद्बिल्वै: क्वचित्कुम्भै: क्वचामलकमुष्टिभि: । अस्पृश्यनेत्रबन्धाद्यै: क्वचिन्मृगखगेहया ॥ १४ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਬਿਲਵ ਜਾਂ ਕੁੰਭ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ; ਕਦੇ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ।
Verse 15
क्वचिच्च दर्दुरप्लावैर्विविधैरुपहासकै: । कदाचित् स्यन्दोलिकया कर्हिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५ ॥
ਉਹ ਕਦੇ ਮੇਡਕਾਂ ਵਾਂਗ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਝੂਲੇ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 16
एवं तौ लोकसिद्धाभि: क्रीडाभिश्चेरतुर्वने । नद्यद्रिद्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सर:सु च ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਨੇਕਾਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਘਾਟੀਆਂ, ਕੁੰਜਾਂ, ਬਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ।
Verse 17
पशूंश्चारयतोर्गोपैस्तद्वने रामकृष्णयो: । गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तज्जिहीर्षया ॥ १७ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸ ਵਣ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਅਸੁਰ ਪ੍ਰਲੰਬ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ।
Verse 18
तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शन: । अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਣਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਉਪਾਅ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ।
Verse 19
तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्ण: प्राह विहारवित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ १९ ॥
ਤਦੋਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਗੋਪੋ! ਆਓ ਖੇਡੀਏ; ਅਸੀਂ ਯਥਾਵਤ ਦੋ ਬਰਾਬਰ ਟੋਲੀਆਂ ਬਣ ਜਾਈਏ।”
Verse 20
तत्र चक्रु: परिवृढौ गोपा रामजनार्दनौ । कृष्णसङ्घट्टिन: केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ २० ॥
ਉੱਥੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਤੇ, ਕੁਝ ਬਲਰਾਮ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਏ।
Verse 21
आचेरुर्विविधा: क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणा: । यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिता: ॥ २१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਹਕ-ਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੋਦੇ।
Verse 22
वहन्तो वाह्यमानाश्च चारयन्तश्च गोधनम् । भाण्डीरकं नाम वटं जग्मु: कृष्णपुरोगमा: ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਢੋਦੇ ਤੇ ਢੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਾਂਡੀਰਕ ਨਾਮ ਦੇ ਬੋਹੜ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 23
रामसङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदामवृषभादय: । क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहु: कृष्णादयो नृप ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰīkਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੋਦੇ।
Verse 24
उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजित: । वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २४ ॥
ਹਾਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮਾ ਨੂੰ ਢੋਇਆ। ਭਦ੍ਰਸੇਨ ਨੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਨੇ ਰੋਹਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ।
Verse 25
अविषह्यं मन्यमान: कृष्णं दानवपुङ्गव: । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणत: परम् ॥ २५ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੈਂਤ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 26
तमुद्वहन् धरणिधरेन्द्रगौरवं महासुरो विगतरयो निजं वपु: । स आस्थित: पुरटपरिच्छदो बभौ तडिद्द्युमानुडुपतिवाडिवाम्बुद: ॥ २६ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੈਂਤ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਦੈਂਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 27
निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत् प्रदीप्तदृग् भ्रुकुटितटोग्रदंष्ट्रकम् । ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डल- त्विषाद्भुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥ २७ ॥
ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੀਰ, ਬਲਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਲਧਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡਰ ਗਏ।
Verse 28
अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मन: । रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ २८ ॥
ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਡਰ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮੁੱਠੀ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵਜਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
स आहत: सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुर: । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहत: ॥ २९ ॥
ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦਾ ਸਿਰ ਫਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 30
दृष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बलशालिना । गोपा: सुविस्मिता आसन्साधु साध्विति वादिन: ॥ ३० ॥
ਬਲਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!”
Verse 31
आशिषोऽभिगृणन्तस्तं प्रशशंसुस्तदर्हणम् । प्रेत्यागतमिवालिङ्ग्य प्रेमविह्वलचेतस: ॥ ३१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਇਉਂ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 32
पापे प्रलम्बे निहते देवा: परमनिर्वृता: । अभ्यवर्षन् बलं माल्यै: शशंसु: साधु साध्विति ॥ ३२ ॥
ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਲੰਬ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਲਰਾਮ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਵਰਸਾਈਆਂ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Vṛndāvana as dhāma, where nature responds to Bhagavān’s presence. The cooling breezes, abundant water, and unfailing greenery symbolize that material conditions are subordinated to the Lord’s līlā and to the well-being of His devotees. Theologically, it illustrates poṣaṇa: the Lord’s protective grace extends not only through miracles but through the harmonization of the environment for bhakti.
Pralamba is an asura who infiltrates the cowherd community by disguise, aiming to abduct Kṛṣṇa and Balarāma and thereby disrupt Vraja’s divine play. His strategy reflects a recurring Purāṇic motif: adharma enters through imitation and deception rather than open confrontation, but it is ultimately exposed by the Lord’s omniscience and neutralized for the protection of the devotees.
When Pralamba carries Him away and reveals his monstrous form, Balarāma becomes furious and strikes the demon’s head with His fist, likened to Indra’s thunderbolt. The significance is twofold: (1) it confirms Balarāma’s divine potency even while He plays as a cowherd boy, and (2) it demonstrates poṣaṇa—Vraja is safeguarded so that intimate sakhya-līlā can continue without obstruction.