Adhyaya 17
Garuḍa, Saubhari’s Curse, Kāliya’s Refuge, and Kṛṣṇa Saves Vraja from Forest Fire
ਯਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਮਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਰਮਣਕ ਟਾਪੂ ਕਿਉਂ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਉਸੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਗ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਕਰ/ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਸਭ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਅਰਪਿਤ ਭੋਗ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕਿਆ। ਹਾਰ ਕੇ ਕਾਲੀਆ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਗਰੁੜ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਰੁੜ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੱਛੀ ਫੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ‘ਆਸਰਾ’ ਕਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਜਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਾਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੰਦ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥੱਕੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਕੰਢੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਦਾਵਾਨਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸ਼ਣ-ਰੱਖਿਆ ਲੀਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालिय: । कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਰਮਣਕ ਟਾਪੂ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਕਿਉਂ ਛੱਡਿਆ? ਅਤੇ ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਅਣਉਚਿਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ?
Verse 2
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਬੰਧੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਨਸਪਤਿ-ਰੂਪ ਬਲੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ—ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਜੋਂ—ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਗਰੁੜ ਦੇ ਭੱਖਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਨਸਪਤਿ-ਰੂਪ ਬਲੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹਰ ਨਾਗ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਨੂੰ—ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਜੋਂ—ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 4
विषवीर्यमदाविष्ट: काद्रवेयस्तु कालिय: । कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम् ॥ ४ ॥
ਪਰ ਕਦਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲੀਆ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਬਲੀ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रिय: । विजिघांसुर्महावेग: कालियं समुपाद्रवत् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਾਬਲੀ ਗਰੁੜ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 6
तमापतन्तं तरसा विषायुध: प्रत्यभ्ययादुत्थितनैकमस्तक: । दद्भि: सुपर्णं व्यदशद् ददायुध: करालजिह्वोच्छ्वसितोग्रलोचन: ॥ ६ ॥
ਜਦੋਂ ਗਰੁੜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਝਪਟਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼-ਆਯੁਧਧਾਰੀ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਫਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਿਆਨਕ ਜੀਭਾਂ ਵਿਖਾ ਕੇ ਤੇ ਉਗਰ ਅੱਖਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੰਦ-ਆਯੁਧ ਨਾਲ ਸੁਪਰਨ ਨੂੰ ਡੱਸ ਲਿਆ।
Verse 7
तं तार्क्ष्यपुत्र: स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासन: । पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रम: ॥ ७ ॥
ਕ੍ਰੋਧੀ ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ-ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਨੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ਹਮਲਾ ਝਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੇ ਵਾਹਨ ਉਸ ਉਗਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਨਾਲ ਕਦ੍ਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 8
सुपर्णपक्षाभिहत: कालियोऽतीव विह्वल: । ह्रदं विवेश कालिन्द्यास्तदगम्यं दुरासदम् ॥ ८ ॥
ਸੁਪਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਕਾਲੀਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕੋਲ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ, ਜੋ ਗਰੁੜ ਲਈ ਅਗਮ੍ਯ ਅਤੇ ਦੁਰਾਸਦ ਸੀ।
Verse 9
तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । निवारित: सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत् ॥ ९ ॥
ਉਸੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗਰੁੜ ਨੇ ਇੱਕ ਮੱਛੀ—ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਧਾਰਣ ਆਹਾਰ ਹੈ—ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਗਰੁੜ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਮੱਛੀ ਛੀਨ ਲਈ।
Verse 10
मीनान्सुदु:खितान्दृष्ट्वा दीनान्मीनपतौ हते । कृपया सौभरि: प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन् ॥ १० ॥
ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਦਿਨ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਇਆ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੌਭਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਥਲੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ।
Verse 11
अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । सद्य: प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥
ਜੇ ਗਰੁੜ ਇਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗਾ—ਮੈਂ ਇਹ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
तत् कालिय: परं वेद नान्य: कश्चन लेलिह: । अवात्सीद् गरुडाद् भीत: कृष्णेन च विवासित: ॥ १२ ॥
ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ; ਗਰੁੜ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
Verse 13
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਠੇ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਉੱਤਮ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪ ਐਵੇਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹੋਣ; ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 14
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਉੱਠੇ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ, ਉੱਤਮ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪ ਐਵੇਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਇੰਦ੍ਰੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹੋਣ; ਪਰਮ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮਪੂਰਵਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ।
Verse 15
यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਆ ਗਈ, ਯਸ਼ੋਦਾ, ਰੋਹਿਣੀ, ਨੰਦ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪੀ-ਗੋਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਹੇ ਕੌਰਵ। ਸੁੱਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਫਿਰ ਜੀ ਉਠੇ।
Verse 16
रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् । प्रेम्णा तमङ्कमारोप्य पुन: पुनरुदैक्षत । गावो वृषा वत्सतर्यो लेभिरे परमां मुदम् ॥ १६ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਿਆ; ਗਾਂਵਾਂ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਛੀਆਂ ਵੀ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।
Verse 17
नन्दं विप्रा: समागत्य गुरव: सकलत्रका: । ऊचुस्ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मज: ॥ १७ ॥
ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਆਦਰਨੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—“ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਗ੍ਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਮੁਕਤ ਹੈ।”
Verse 18
देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे । नन्द: प्रीतमना राजन् गा: सुवर्णं तदादिशत् ॥ १८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ—“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਦਾ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਓ।” ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ ਨੰਦ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहु: ॥ १९ ॥
ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਯਸ਼ੋਦਾ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ ਫਿਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 20
तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिता: । ऊषुर्व्रयौकसो गाव: कालिन्द्या उपकूलत: ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਹ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋਲ ਉਸ ਰਾਤ ਲੇਟ ਕੇ ਰਹੇ।
Verse 21
तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्नि: सर्वतो व्रजम् । सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥
ਤਦੋਂ ਸੁੱਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਦਾਵਾਨਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਜ ਸੁੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਗ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਕੇ ਸਾੜਨ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 22
तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकस: । कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਸੜਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀ ਜਾਗ ਉਠੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਦੌੜੇ।
Verse 23
कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । एष घोरतमो वह्निस्तावकान् ग्रसते हि न: ॥ २३ ॥
ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਅਸੀਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ! ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਸਾਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ—ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੀ ਹੈ।
Verse 24
सुदुस्तरान्न: स्वान् पाहि कालाग्ने: सुहृद: प्रभो । न शक्नुमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਕਾਲ-ਅੱਗ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 25
इत्थं स्वजनवैक्लव्यं निरीक्ष्य जगदीश्वर: । तमग्निमपिबत्तीव्रमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २५ ॥
ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵੇਖ ਕੇ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਧਾਰੀ, ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦਾਵਾਨਲ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Kāliya provoked Garuḍa by consuming the serpents’ monthly tribute offerings meant to purchase protection. When Garuḍa attacked, Kāliya fled to a lake near the Yamunā that Garuḍa could not enter because Saubhari Muni had cursed Garuḍa to die if he returned there to eat fish. Knowing of this curse, Kāliya exploited the restricted zone as a refuge—until Kṛṣṇa removed him.
Garuḍa’s hostility is framed as enforcement of an agreed dharmic arrangement: the serpents offered regular tribute in exchange for restraint from predation. Kāliya’s theft of the offerings was direct defiance (dharma-bhaṅga) and personal insult to Garuḍa, prompting Garuḍa’s swift attempt to kill him.
Saubhari Muni is a sage performing meditation within the lake. When Garuḍa, driven by hunger, seized a fish despite Saubhari’s prohibition, the sage—believing he was protecting the lake’s residents—pronounced a curse that Garuḍa would die if he ever again entered that lake to eat fish. The episode illustrates the power of tapas and the complex outcomes of ‘protective’ action mixed with limited vision.
After Kṛṣṇa’s deliverance, the brāhmaṇas recommend dāna as a dharmic reinforcement of auspiciousness and social-spiritual reciprocity, expressing gratitude and invoking protective blessings. In Bhāgavata ethics, such acts support communal order while acknowledging that ultimate protection (poṣaṇa) still rests with Bhagavān.
When a sudden fire surrounded the sleeping Vrajavāsīs, they awoke and took shelter of Kṛṣṇa, praying as devotees. Kṛṣṇa then swallowed the fire, demonstrating effortless lordship and intimate guardianship. Theologically, the episode dramatizes āśraya-tattva: surrender to Kṛṣṇa neutralizes seemingly insurmountable threats, including the ‘fire’ of mortal fear.