Adhyaya 16

Verse 1

श्रीशुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्ण: कृष्णाहिना विभु: । तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सर्पं तमुदवासयत् ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਰਵ-ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਨਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।

Verse 2

श्रीराजोवाच कथमन्तर्जलेऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवानहिम् । स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥ २ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਅਥਾਹ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਾਲੀਆ ਸੱਪ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।

Verse 3

ब्रह्मन् भगवतस्तस्य भूम्न: स्वच्छन्दवर्तिन: । गोपालोदारचरितं कस्तृप्येतामृतं जुषन् ॥ ३ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਹ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 4

श्रीशुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रद: कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगा: खगा: ॥ ४ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਵਿੱਚ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਉਬਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਭਾਪ ਕਾਰਨ ਉਪਰੋਂ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 5

विप्रुष्मता विषदोर्मिमारुतेनाभिमर्शिता: । म्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिन: स्थिरजङ्गमा: ॥ ५ ॥

ਉਸ ਮਾਰਕ ਸਰੋਵਰ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਯੁਕਤ ਹਵਾ ਦੇ ਛੂਹਣ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 6

तं चण्डवेगविषवीर्यमवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खलसंयमनावतार: । कृष्ण: कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्ग- मास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ६ ॥

ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼-ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਅਵਤਰੇ ਸਨ—ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ ਕਮਰ ਕੱਸ ਕੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਥੱਪੜ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪਏ।

Verse 7

सर्पह्रद: पुरुषसारनिपातवेग- सङ्‌क्षोभितोरगविषोच्छ्वसिताम्बुराशि: । पर्यक्‍प्लुतो विषकषायबिभीषणोर्मि- र्धावन् धनु:शतमनन्तबलस्य किं तत् ॥ ७ ॥

ਜਦੋਂ ਅਨੰਤ ਬਲ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਨਾਗ ਬਹੁਤ ਖਿਝ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼-ਭਰੀ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਲਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਉੱਛਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲੇ, ਭਿਆਨਕ ਲਹਿਰਾਂ ਧਨੁੱਖ-ਲੰਬਾਈ ਸੌ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ।

Verse 8

तस्य ह्रदे विहरतो भुजदण्डघूर्ण- वार्घोषमङ्ग वरवारणविक्रमस्य । आश्रुत्य तत् स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षु:श्रवा: समसरत्तदमृष्यमाण: ॥ ८ ॥

ਉਸ ਹ੍ਰਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜਸੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁਮਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਆਇਆ।

Verse 9

तं प्रेक्षणीयसुकुमारघनावदातं श्रीवत्सपीतवसनं स्मितसुन्दरास्यम् । क्रीडन्तमप्रतिभयं कमलोदराङ्‍‍‍‍‍घ्रि सन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद ॥ ९ ॥

ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕੋਮਲ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਦੇਹ ਚਮਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿੱਖਦਾ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ, ਅਤੇ ਚਰਨ ਕਮਲ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਰਗੇ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਈਰਖਾਲੂ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਡੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਪੇਟ ਲਿਆ।

Verse 10

तं नागभोगपरिवीतमद‍ृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखा: पशुपा भृशार्ता: । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामा दु:खानुशोकभयमूढधियो निपेतु: ॥ १० ॥

ਜਦੋਂ ਗੋਪਾਂ ਨੇ—ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ, ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਧਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਖ ਅਰਪਣ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁੱਖ, ਸੋਗ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।

Verse 11

गावो वृषा वत्सतर्य: क्रन्दमाना: सुदु:खिता: । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥ ११ ॥

ਗਾਂਵਾਂ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਬੱਛੀਆਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਡਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਹ ਐਵੇਂ ਖੜੇ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਰੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਪਰ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਅੰਸੂ ਵੀ ਨਾ ਨਿਕਲੇ।

Verse 12

अथ व्रजे महोत्पातास्त्रिविधा ह्यतिदारुणा: । उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिन: ॥ १२ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠੇ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਸੁਚਨਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 13

तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥

ਉਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗੋਪ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਣ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 14

तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੇ ਮਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਬੈਠੇ ਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ, ਸੋਗ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 15

तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥

ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸਮੇਤ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ—ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਵੱਛੇ ਲਈ ਤੜਪਦੀ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਨ ਹੋ ਕੇ ਗੋਕੁਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੌੜ ਪਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ।

Verse 16

तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बल: । प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य स: ॥ १६ ॥

ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ (ਮਾਧਵ) ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।

Verse 17

तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदै: । भगवल्लक्षणैर्जग्मु: पदव्या यमुनातटम् ॥ १७ ॥

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਰਾਹ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 18

ते तत्र तत्राब्जयवाङ्कुशाशनि- ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्पते: । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्वरा: ॥ १८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਗੋਪ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿੱਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ, ਜੌ, ਅੰਕੁਸ਼, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਧਵਜ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਦੌੜੇ।

Verse 19

अन्तर्ह्रदे भुजगभोगपरीतमारात् कृष्णं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिषणान् परित: पशूंश्च सङ्क्रन्दत: परमकश्मलमापुरार्ता: ॥ १९ ॥

ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ; ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪਸ਼ੂ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਲੋਕ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 20

गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्ते तत्सौहृदस्मितविलोकगिर: स्मरन्त्य: । ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृशदु:खतप्ता: शून्यं प्रियव्यतिहृतं दद‍ृशुस्त्रिलोकम् ॥ २० ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ, ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਦੋਸਤੀ, ਮੁਸਕਾਨ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸੁੰਨੇ ਦਿੱਸੇ।

Verse 21

ता: कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टां तुल्यव्यथा: समनुगृह्य शुच: स्रवन्त्य: । तास्ता व्रजप्रियकथा: कथयन्त्य आसन् कृष्णाननेऽर्पितद‍ृशो मृतकप्रतीका: ॥ २१ ॥

ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਆਪ ਵੀ ਉਸੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀਆਂ ਤੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੋਕਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜ੍ਹੀਆਂ, ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾ-ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।

Verse 22

कृष्णप्राणान्निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् राम: कृष्णानुभाववित् ॥ २२ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਦਿ ਗੋਪ ਸੱਪ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

इत्थं स्वगोकुलमनन्यगतिं निरीक्ष्य सस्त्रीकुमारमतिदु:खितमात्महेतो: । आज्ञाय मर्त्यपदवीमनुवर्तमान: स्थित्वा मुहूर्तमुदतिष्ठदुरङ्गबन्धात् ॥ २३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੋਕੁਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਕੁਝ ਪਲ ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਰਤਭਾਵ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਸਮਝ ਕੇ ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 24

तत्प्रथ्यमानवपुषा व्यथितात्मभोग- स्त्यक्त्वोन्नमय्य कुपित: स्वफणान् भुजङ्ग: । तस्थौ श्वसञ्छ्वसनरन्ध्रविषाम्बरीष- स्तब्धेक्षणोल्मुकमुखो हरिमीक्षमाण: ॥ २४ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਫੈਲਦੇ ਹੋਏ ਦੇਹ ਨਾਲ ਕਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਪੀੜਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਣ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਥਿਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਦੇ ਛੇਦ ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਅਤੇ ਟੱਕ ਨਿਗਾਹ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਰਗੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰਿ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 25

तं जिह्वया द्विशिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्‍वणी ह्यतिकरालविषाग्निद‍ृष्टिम् । क्रीडन्नमुं परिससार यथा खगेन्द्रो बभ्राम सोऽप्यवसरं प्रसमीक्षमाण: ॥ २५ ॥

ਕਾਲੀਆ ਆਪਣੀ ਦੋ-ਫਾਟ ਜੀਭ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੋਠ ਚਾਟਦਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ਼-ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਾਲੀਆ ਵੀ ਡੱਸਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 26

एवं परिभ्रमहतौजसमुन्नतांस- मानम्य तत्पृथुशिर:स्वधिरूढ आद्य: । तन्मूर्धरत्ननिकरस्पर्शातिताम्र- पादाम्बुजोऽखिलकलादिगुरुर्ननर्त ॥ २६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਸੱਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਘਟਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਮੋਢੇ ਦਬਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚੌੜੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਦਿਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।

Verse 27

तं नर्तुमुद्यतमवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्वसिद्धमुनिचारणदेववध्व: । प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत- पुष्पोपहारनुतिभि: सहसोपसेदु: ॥ २७ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਮੁਨੀ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਆ ਗਈਆਂ। ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਣਵ ਅਤੇ ਆਨਕ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 28

यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग शतैकशीर्ष्ण- स्तत्तन् ममर्द खरदण्डधरोऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिपातै: । क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणमास्यतोऽसृङ् नस्तो वमन् परमकश्मलमाप नाग: ॥ २८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਲੀਆ ਦੇ 101 ਮੁੱਖ ਸਿਰ ਸਨ। ਜਿਹੜਾ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਲੀਆ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਘੁਮਾਉਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਨੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਭਿਆਨਕ ਖੂਨ ਉਲਟਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸੱਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ।

Verse 29

तस्याक्षिभिर्गरलमुद्वमत: शिर:सु यद् यत् समुन्नमति नि:श्वसतो रुषोच्चै: । नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पै: प्रपूजित इवेह पुमान् पुराण: ॥ २९ ॥

ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਫੁਫਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਲੀਆ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਦਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ 'ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।

Verse 30

तच्चित्रताण्डवविरुग्नफणासहस्रो रक्तं मुखैरुरु वमन्नृप भग्नगात्र: । स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ३० ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਨੇ ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਉਲਟਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।

Verse 31

कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नं पार्ष्णिप्रहारपरिरुग्नफणातपत्रम् । द‍ृष्ट्वाहिमाद्यमुपसेदुरमुष्य पत्‍न्य आर्ता: श्लथद्वसनभूषणकेशबन्धा: ॥ ३१ ॥

ਜਦੋਂ ਕਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸੱਟ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਫਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਈਆਂ।

Verse 32

तास्तं सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृतार्भा: कायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमु: । साध्व्य: कृताञ्जलिपुटा: शमलस्य भर्तु- र्मोक्षेप्सव: शरणदं शरणं प्रपन्ना: ॥ ३२ ॥

ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਧਵੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਈਆਂ। ਪਾਪੀ ਪਤੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ।

Verse 33

नागपत्‍न्य ऊचु: न्याय्यो हि दण्ड: कृतकिल्बिषेऽस्मिं- स्तवावतार: खलनिग्रहाय । रिपो: सुतानामपि तुल्यद‍ृष्टि- र्धत्से दमं फलमेवानुशंसन् ॥ ३३ ॥

ਨਾਗ-ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਜੋ ਦੰਡ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਆਂਯੋਗ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਿਗ੍ਰਹ ਲਈ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਦਾ ਫਲ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਦਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।

Verse 34

अनुग्रहोऽयं भवत: कृतो हि नो दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापह: । यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिन: क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मत: ॥ ३४ ॥

ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੁਹਾਡਾ ਦੰਡ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਪਤੀ ਇਹ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਇੰਨਾ ਪਾਪੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੱਪ ਦਾ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 35

तप: सुतप्तं किमनेन पूर्वं निरस्तमानेन च मानदेन । धर्मोऽथ वा सर्वजनानुकम्पया यतो भवांस्तुष्यति सर्वजीव: ॥ ३५ ॥

ਕੀ ਸਾਡੇ ਪਤੀ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ? ਜਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਹੁਣ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ?

Verse 36

कस्यानुभावोऽस्य न देव विद्महे तवाङ्‍‍‍‍‍घ्रिरेणुस्परशाधिकार: । यद्वाञ्छया श्रीर्ललनाचरत्तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता ॥ ३६ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕਾਲੀਆ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸੀ ਧੂੜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 37

न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरज:प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥

ਜੋ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਸੁਰਗ ਦਾ ਰਾਜ, ਨਾ ਸਰਬਭੌਮ ਹਕੂਮਤ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਦ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ (ਅਪੁਨਰਭਵ) ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

तदेष नाथाप दुरापमन्यै- स्तमोजनि: क्रोधवशोऽप्यहीश: । संसारचक्रे भ्रमत: शरीरिणो यदिच्छत: स्याद् विभव: समक्ष: ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਨਾਥ! ਇਹ ਕਾਲੀਆ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਮੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਕੁਝ ਪਾ ਗਿਆ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 39

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮਹਾਪੁਰਖ, ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈਂ; ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਆਸਰਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈਂ।

Verse 40

ज्ञानविज्ञाननीधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्ते प्राकृताय च ॥ ४० ॥

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ—ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਧਾਨ, ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਵਿਕਾਰ ਹੈਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 41

कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥

ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈਂ, ਕਾਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸਭ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਉਪਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਵੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈਂ।

Verse 42

भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਭੂਤਾਂ, ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਅਤਿਸੂਖਮ, ਕੂਟਸਥ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ—ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 43

भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਭੂਤਾਂ, ਤਨਮਾਤਰਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੀਵ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਅਤਿਸੂਖਮ, ਕੂਟਸਥ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ—ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਚ੍ਯ-ਵਾਚਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 44

नम: प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नम: ॥ ४४ ॥

ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈਂ, ਕਵੀ-ਸਰੂਪ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਹੈਂ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 45

नम: कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ ४५ ॥

ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 46

नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्ट्रे स्वसंविदे ॥ ४६ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਉਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।

Verse 47

अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼! ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਅਗਮ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਮੌਨਸ਼ੀਲ ਮੁਨੀ-ਸਰੂਪ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 48

परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नम: । अविश्वाय च विश्वाय तद्‌‌द्रष्ट्रेऽस्य च हेतवे ॥ ४८ ॥

ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਅਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਭ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਦੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਵੀ; ਇਸ ਮਾਇਆ-ਜਗਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 49

त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् । तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत: समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥

ਹੇ ਵਿਭੋ! ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਨੀਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਤੇ ਗੁਣ-ਸੁਭਾਵ ਤੂੰ ਜਗਾਂਦਾ ਹੈਂ; ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਮੋਘ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनय: । शान्ता: प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहत: ॥ ५० ॥

ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਮੂੜ੍ਹ ਯੋਨੀਆਂ—ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਤੂੰ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।

Verse 51

अपराध: सकृद् भर्त्रा सोढव्य: स्वप्रजाकृत: । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानत: ॥ ५१ ॥

ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਵੱਲੋਂ ਹੋਇਆ ਅਪਰਾਧ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਾਂਤਾਤਮਾ! ਜੋ ਮੂੜ੍ਹ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਸਾਡੇ ਉਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ।

Verse 52

अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नग: । स्त्रीणां न: साधुशोच्यानां पति: प्राण: प्रदीयताम् ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ। ਸਾਧੂ ਜਨ ਸਾਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਖੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਪ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵੋ।

Verse 53

विधेहि ते किङ्करीणामनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ५३ ॥

ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्थं स नागपत्नीभिर्भगवान् समभिष्टुत: । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्‍‍‍‍‍घ्रिकुट्टनै: ॥ ५४ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਗਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਾਲੀਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

प्रतिलब्धेन्द्रियप्राण: कालिय: शनकैर्हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीन: कृष्णं प्राह कृताञ्जलि: ॥ ५५ ॥

ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਦीन ਬਣ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 56

कालिय उवाच वयं खला: सहोत्पत्त्या तामसा दीर्घमन्यव: । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रह: ॥ ५६ ॥

ਕਾਲੀਆ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਨਾਥ, ਅਸੀਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਖਲ ਹਾਂ—ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਈਰਖਾਲੂ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੇ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥

ਹੇ ਪਰਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੂੰ ਹੀ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਾਨਾ ਸੁਭਾਵ, ਵੀਰਯ-ਓਜ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਤੇ ਦੇਹ-ਬਲ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਯੋਨੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 58

वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यव: । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिता: स्वयम् ॥ ५८ ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੇਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸੱਪ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹਾਂ। ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?

Verse 59

भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वर: । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि न: ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਸਰਵਜ੍ਞ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਹੈਂ; ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਜੋ ਠੀਕ ਸਮਝੇਂ—ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੰਡ—ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਧਾਨ ਕਰ।

Verse 60

श्रीशुक उवाच इत्याकर्ण्य वच: प्राह भगवान् कार्यमानुष: । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यते नदी ॥ ६० ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਾਲੀਆ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—ਹੇ ਸੱਪ! ਤੂੰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਦੇਰ ਨਾ ਕਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਇਹ ਨਦੀ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਭੋਗਯ ਰਹੇ।

Verse 61

य एतत् संस्मरेन्मर्त्यस्तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन्नुभयो: सन्ध्योर्न युष्मद् भयमाप्नुयात् ॥ ६१ ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਮਰਤਿਆ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਹੁਕਮ—ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਪਾਵੇਗਾ।

Verse 62

योऽस्मिन् स्‍नात्वा मदाक्रीडे देवादींस्तर्पयेज्जलै: । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६२ ॥

ਜੋ ਮੇਰੇ ਲੀਲਾ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रित: । यद्भ‍यत्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पादलाञ्छितम् ॥ ६३ ॥

ਸੁਪਰਨ ਗਰੁੜ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਰਮਣਕ ਟਾਪੂ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ; ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਗਰੁੜ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 64

श्रीऋषिरुवाच मुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्‍न्यश्च सादरम् ॥ ६४ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਿਯ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਗ-ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 65

दिव्याम्बरस्रङ्‌मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥

ਕਾਲਿਯ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਹਾਰ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜਗੰਨਾਥ ਗਰੁੜਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਾਲਿਯ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਯਮੁਨਾ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਇਹ ਸਭ ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

Verse 66

दिव्याम्बरस्रङ्‌मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥

ਕਾਲਿਯ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਹਾਰ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧੀ ਲੇਪ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜਗੰਨਾਥ ਗਰੁੜਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕਾਲਿਯ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਯਮੁਨਾ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਇਹ ਸਭ ਲੀਲਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

Verse 67

दिव्याम्बरस्रङ्‌मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥

ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਸਤ੍ਰ, ਹਾਰ, ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਕਮਲ-ਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜਗੰਨਾਥ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕਾਲੀਆ ਨੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਯਮੁਨਾ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ—ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।