Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਪੌਗੰਡ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋ-ਚਰਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਜ-ਲੀਲਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੌਰੇ ਤੇ ਪੰਛੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬਾਂਸਰੀ ਨਾਲ ਗੋਪਾਲਨ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਈਸ਼-ਆਰਾਧਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਛੀਆਂ-ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਗੋਪਬਾਲ ਸਖ੍ਯ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਓਹਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਤਾਲ-ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਤਾਲਵਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਲਰਾਮ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਗਧਾ-ਦੈਤ ਵੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਮੁੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੋਸ਼ਣ ਅਰਥਾਤ ਪਰਿਆਵਰਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ। ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ੋਦਾ-ਰੋਹਿਣੀ ਦਾ ਮਾਤ੍ਰ-ਸਨੇਹ ਦਿਨਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੈਲੀ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਗਾਈਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੀਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਲੀਆ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੌਗੰਡ ਅਵਸਥਾ (ਛੇ ਤੋਂ ਦਸ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
ਤਦੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਮਾਧਵ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦੇ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸਮృద్ధ ਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜੋ ਮੱਖੀਆਂ, ਮਿਰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੌ-ਪੰਖੁੜੀ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹਵਾ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਮਣ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਅਤੇ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲਈ ਨਮ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਵੇਖੋ, ਅਮਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅੰਧ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁੱਖ-ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ।
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਆਦਿ ਪੁਰਖ! ਇਹ ਭੌਰੇ ਤੇਰਾ ਯਸ਼ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੀਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਭਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਭਕਤ ਮੁਨੀ ਹੀ ਹਨ; ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਵੇਂ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧ੍ਯ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ! ਇਹ ਮੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਹ ਹਿਰਣੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਇਲਾਂ ਵੇਦਿਕ ਸੁਕਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਧੰਨ ਹਨ; ਸਤਾਂ ਦੇ ਘਰ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਿਮਾਨ ਆਵੇ ਤਾਂ ਐਸਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
ਅੱਜ ਇਹ ਧਰਤੀ ਧੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਘਾਹ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਦਇਆ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਤੁਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਭੁਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਲਿੰਗਨ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਖੁਦ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਖਿਆਂ ਸਮੇਤ ਗੋਵਰਧਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਾਂਵਾਂ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ਕਦੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਉਨਮਾਦ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ; ਤਦ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਸਖੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾਂਦੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਗਾਂਦੇ।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਤੋਤੇ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਧੁਰ ਕੂਕ, ਕਦੇ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਕੂਜ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਨੱਚਦੇ ਮੋਰ ਵਾਂਗ ਆਪ ਵੀ ਨੱਚ ਕੇ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਸਾਉਂਦੇ।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
ਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ; ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਚਕੋਰ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਚਕਰਾਹਵ, ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਮੋਰ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ੇਰ-ਬਾਘ ਦੇ ਡਰ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
ਕਦੇ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੇ ਚਰਨ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ।
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
ਕਦੇ ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡੇ ਨੱਚਦੇ, ਗਾਂਦੇ, ਦੌੜਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ; ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ।
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
ਕਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਨਰਮ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਗੋਪ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਗੋਦ ਨੂੰ ਤਕੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ।
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਦਬਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਕਰਦੇ।
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਮੋਹਣੇ ਗੀਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ।
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਕੋਮਲ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ ਲੁਕਾ ਕੇ ਗੋਪ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੋਭਣ ਵਾਲੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਵਿਖਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
ਤਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਖਾ ਸ਼੍ਰੀਦਾਮਾ ਨਾਮਕ ਗੋਪਾਲ, ਅਤੇ ਸੁਬਲ, ਸਤੋਕਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਇਹ ਬੋਲ ਪਏ।
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
[ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਬੋਲੇ:] ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਸ਼ਟ-ਨਾਸਕ! ਇੱਥੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਹੀਂ—ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੈ।
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਵੀ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟ ਧੇਨੁਕ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕੇ ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਉਹ ਧੇਨੁਕ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗਧੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
ਧੇਨੁਕਾ ਦੈਤ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾ ਲਏ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਤਾਲਵਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਹੰਤਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
ਉੱਥੇ ਐਸੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫਲ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚੱਖੇ। ਵੇਖੋ, ਤਾਲ ਫਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਹ ਫਲ ਸਾਨੂੰ ਲਿਆ ਦੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਲਲਚਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਤਾਲਵਨ ਚੱਲੀਏ।
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
ਪਿਆਰੇ ਸਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਤਾਲਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਲਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਬਲ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਿਲਾ ਕੇ ਫਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ।
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
ਡਿੱਗਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਗਧੇ-ਰੂਪ ਅਸੁਰ ਧੇਨੁਕ ਦੌੜ ਪਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆਇਆ।
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
ਬਲਵਾਨ ਧੇਨੁਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਦੋ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਡੀਂਗ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਿਆ।
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਧੇਨੁਕ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪਿੱਛਲੇ ਪੈਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਮਾਰੇ।
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
ਤਦ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖੁਰ ਫੜ ਕੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾੜ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਘੁੰਮਾਅ ਨਾਲ ਧੇਨੁਕ ਦੀ ਜਾਨ ਨਿਕਲ ਗਈ।
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
ਉਸ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤਾੜ ਦਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੰਬ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਚੋਟੀ ਸਮੇਤ ਟੁੱਟ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਾਲਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਹਿਲਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲੱਗਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਗਏ।
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਬਲਰਾਮ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਗਧੇ-ਦੈਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤਾੜ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਤਦ ਸਾਰੇ ਤਾੜ-ਰੁੱਖ ਮਹਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਕੰਬ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਅਨੰਤ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਲਈ ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਓਤ-ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਧੇਨੁਕਾਸੁਰ ਦੇ ਸਗੇ ਹੋਰ ਗਧੇ-ਦੈਤ, ਆਪਣੇ ਬੰਧੂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੈਤ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਆਏ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਇਕ ਇਕ ਨੂੰ ਪਿੱਛਲੀਆਂ ਟੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਤਾੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
ਫਿਰ ਫਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਤਾੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਮਰੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ; ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠੀ।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਵਾਜੇ ਵਜਾਏ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਧੇਨੁਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਤਾੜ ਦੇ ਫਲ ਖਾਣ ਲੱਗੇ। ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਘਾਹ ਚਰਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
ਫਿਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨੀ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਹੈ—ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਅਨੁਗਾਮੀ ਗੋਪਬਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋਏ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰਪੰਖ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲ ਸਜਾਏ, ਮਨਮੋਹਕ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ, ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਸਭ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਈਆਂ।
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੇ ਭੌਰਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਮੁਖ-ਮਧੁ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤਾਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਲੱਜਾ, ਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਰਛੇ ਨੈਣ-ਕਟਾਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ-ਰੂਪ ਭੇਟ ਮੰਨ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਸ਼ਠ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰੋਹਿਣੀ, ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਵਾਤਸਲ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਸੇਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਥਕਾਵਟ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਉਬਟਨ ਤੇ ਮਾਲਿਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਬਾਲ-ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ।
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
ਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਉੱਤਮ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੋ ਗਏ।
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਲਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਨਦੀ ਵੱਲ ਗਏ।
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਬਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੀ।
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪਾਣੀ ਛੁਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਾਣ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾਥ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
ਪੂਰੀ ਹੋਸ਼-ਹਵਾਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਪਾਣੀ ਕੋਲੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਅਸੀਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਰ ਗਏ ਸੀ; ਪਰ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.