Adhyaya 14
Brahmā’s Prayers to Lord Kṛṣṇa (Brahmā-stuti) and the Restoration of Vraja’s Lunch Pastime
ਪਿਛਲੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਬੱਛੜੇ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਚੁਰਾ ਲਏ ਸਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀ—ਗੋਪਾਲ-ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ—ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ, ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਤੁਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੰਸੀ, ਸ਼ਿਖੰਡ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ-ਧਾਰੀ ਵ੍ਰਜ-ਰੂਪ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਵੀ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ-ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਰ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੁੱਕਾ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟਾਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੀਲਾ ਐਸੇ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰīkਸ਼ਿਤ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु- लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਿਆਮਲ ਦੇਹ ਨਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਗੁੰਜਾ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਮੋਰਪੰਖ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਲਾਠੀ, ਸਿੰਗ ਤੇ ਵੇਣੂ ਨਾਲ, ਹੇ ਗੋਪ-ਰਾਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਮ੍ਰਿਦੁ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਖੜੇ ਹੋ।
Verse 2
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूते: ॥ २ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮ-ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ?
Verse 3
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੀ ਮਿਹਨਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ, ਦੇਹ-ਬਾਣੀ-ਮਨ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ—ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 4
श्रेय:सृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਹੀ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਬੋਧ/ਤਰਕ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਭੂਸਾ ਕੁੱਟਣ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 5
पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਉੱਦਮ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪਾਈ। ਸ੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਸੌਖੇ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 6
तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि: । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਭੂਮਨ! ਤੇਰੇ ਮਹਿਮਾ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿਰਮਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਵਿਕਾਰੀ ਆਤਮ-ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਅਨਨ੍ਯ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਧਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 7
गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य । कालेन यैर्वा विमिता: सुकल्पै- र्भूपांशव: खे मिहिका द्युभास: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਣੂ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਕਣ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਧੂੜ ਤੱਕ ਗਿਣ ਸਕਣ—ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰੀਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਤੇਰੇ ਅਨੰਤ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 8
तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਤੇਰੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ-ਪਦ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨਿਆਂਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
Verse 9
पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਹੇ ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਮਾਇਆਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਤੂੰ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾ ਕੇ ਤੇਰਾ ਵੈਭਵ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹਿਆ—ਮੇਰੀ ਇਹ ਅਨਾਰਯ ਧਿੱਠਾਈ ਵੇਖ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ? ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਅੱਗੇ ਇਕ ਨਿੱਕੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਰਗਾ।
Verse 10
अत: क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिन: । अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਰਜੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਯੰਤਾ ਮੰਨ ਬੈਠਾ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਨਾਥ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।
Verse 11
क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकाय: । क्वेदृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥
ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਵਿਤਸਤੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਛੋਟਾ ਜੀਵ, ਜੋ ਤਮ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਘੜੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੈ। ਤੇ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ—ਤੇਰੇ ਰੋਮਕੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।
Verse 12
उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयो: किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षे: कियदप्यनन्त: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਅਧੋક્ષਜ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਬੱਚਾ ਪੈਰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਮਾਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ‘ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਹੇ ਅਨੰਤ?
Verse 13
जगत् त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ्न वै मृषा किन्त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਦ ਤੇਰਾ ਅੰਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਜਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਨਾਲ ਤੋਂ ਕਮਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਨ ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਕੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?
Verse 14
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना- मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना- त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਨਾਰਾਇਣ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿੱਤ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇਰਾ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ; ਆਦਿ-ਜਲ ‘ਨਰ’ ਦਾ ਆਸਰਾ/ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਘੜਤ ਨਹੀਂ।
Verse 15
तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपु: किं मे न दृष्टं भगवंस्तदैव । किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਜੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖੋਜਦਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ? ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ?
Verse 16
अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहि: स्फुटस्य । कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੂੰ ਮਾਤਾ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਖਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
Verse 17
यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा । तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁਣ ਬਾਹਰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 18
अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित- मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्सा: समस्ता अपि । तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलै: साकं मयोपासिता- स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪ ਅਤੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਭ ਤੇਰੀ ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹਨ? ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪਬਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਨੰਤ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰ ਗਿਆ।
Verse 19
अजानतां त्वत्पदवीमनात्म- न्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्र: ॥ १९ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਅਤੀਤ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਚਿੰਤ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੂਪ, ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 20
सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु याद:स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधात: सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਵਿਧਾਤਾ! ਤੁਸੀਂ ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਧਰਮੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 21
को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् । क्व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन्क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥
ਹੇ ਭੂਮਨ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪਰਾਤਮਨ, ਹੇ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ! ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਕਿੱਥੇ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿੰਨੀ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਵਿਸਤਾਰਦਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 22
तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदु:खदु:खम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਸੱਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਕੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਇਸ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਗਿਆਨਮਯ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਹੋ।
Verse 23
एकस्त्वमात्मा पुरुष: पुराण: सत्य: स्वयंज्योतिरनन्त आद्य: । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जन: पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत: ॥ २३ ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਸਤ੍ਯ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਨਿਤ੍ਯ, ਅਕ੍ਸ਼ਰ, ਅਟੁੱਟ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਨਿਰੰਜਨ, ਪੂਰਨ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਉਪਾਧੀ-ਰਹਿਤ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਰਸ ਹੈਂ।
Verse 24
एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੂਲ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮਾਇਆਮਈ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰੱਸੀ ਦੀ ਸੂਝ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਡਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਰਵਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥
ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ; ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਪਰਮ, ਸਦਾ-ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬੰਧਨ-ਮੋਖ ਅਰਥਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।
Verse 27
त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਹ ਆਦਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੇਖੋ! ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਲੱਭਦੇ ਹਨ।
Verse 28
अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्त: । असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्त: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੰਤ ਭਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਖੰਡਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਪਈ ਰੱਸੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ?
Verse 29
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਲੇਸ਼ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਤੱਤ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਨਾਲ, ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।
Verse 30
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਪਰਮ ਭਾਗ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ।
Verse 31
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਬਹੁਤ ਧੰਨ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਨ੍ਯ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਛੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਆਦਿਕਾਲ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹੋਏ ਯਜ्ञ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
Verse 32
अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥
ਅਹੋ! ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਗੋਪਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਭਾਗ, ਕਿੰਨਾ ਭਾਗ! ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪੂਰਨ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 33
एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਾਗ੍ਯ-ਮਹਿਮਾ ਅਚਿੰਤ ਹੈ—ਉਹ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ—ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਗਿਆਰਾਂ ਦੇਵ—ਭੀ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਿਆਲੇ ਬਣ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮਧੁ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 34
तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਭਾਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਸੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਾਂਗ ਪਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਭਗਵਾਨ ਮੁਕੁੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਰਜ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਖੋਜਦੇ ਹਨ।
Verse 35
एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਦੇਵ! ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਸ਼ਠ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਵਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਫਲ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਇਨਾਮ ਕਿਤੇ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਤਨਾ ਨੇ ਵੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਜ-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਘਰ, ਧਨ, ਮਿੱਤਰ, ਪਿਆਰੇ, ਦੇਹ, ਬੱਚੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਹਿਰਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਦੇਵੇਂਗਾ?
Verse 36
तावद् रागादय: स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जना: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਜਨ—ਅਰਥਾਤ ਤੇਰੇ ਭਗਤ—ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਰਾਗ ਆਦਿ ਆਸਕਤੀਆਂ ਚੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ; ਘਰ ਹੀ ਕੈਦਖਾਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 37
प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਪ੍ਰਪੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਵਿਸਤਾਰ ਪਾਉਣ।
Verse 38
जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचर: ॥ ३८ ॥
ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ,” ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝਣ। ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਕੀ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰਾ ਵੈਭਵ ਮੇਰੇ ਮਨ, ਦੇਹ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।
Verse 39
अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वदृक् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् । उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु- गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन्नमस्ते ॥ ४० ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਤੂੰ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਰੂਪੀ ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉੱਠੇ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਜਗਤ ਰਹੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय भूमानं त्रि: परिक्रम्य पादयो: । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਮ ਆਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਭੂਮਾਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਯੁਕਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ।
Verse 42
ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਬੱਛੜੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸਨ ਓਥੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਰੇਤਲੇ ਤਟ ਤੇ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹਦੇ ਗੋਪ ਸਖੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 43
एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मन: । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भका: ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੱਖ ਰਹੇ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੇ ਪਲ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ।
Verse 44
किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतस: । यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥
ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ? ਉਸੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਦਾ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਭੁੱਲਣ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
Verse 45
ऊचुश्च सुहृद: कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीत: साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥
ਗੋਪਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮੁੜ ਆਇਆ! ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਕੌਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਆ, ਬਿਨਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਏ ਭੋਜਨ ਕਰ।
Verse 46
ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकै: । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵ੍ਰਜ ਵੱਲ ਮੁੜਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰੇ ਅਘਾਸੁਰ ਦੇ ਅਜਗਰ ਦੀ ਖਾਲ ਵਿਖਾਈ।
Verse 47
बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्ग: प्रोद्दामवेणुदलशृङ्गरवोत्सवाढ्य: । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति- र्गोपीदृगुत्सवदृशि: प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥
ਮੋਰਪੰਖ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂ ਰੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਬਾਂਸਰੀ ਦੀ ਧੁਨ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਬੁਲਾਂਦਾ ਆਇਆ, ਤੇ ਗੋਪਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨੰਦ ਦੇ ਗੋਠ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਛਬੀ ਮਹੋਤਸਵ ਬਣ ਗਈ।
Verse 48
अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगु: ॥ ४८ ॥
ਵ੍ਰਜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੋਪਾਲ ਬੱਚੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ—“ਅੱਜ ਯਸ਼ੋਦਾ-ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਇਆ!” ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਯਸ਼ੋਦਾਨੰਦਨ ਕਹਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਨੰਦਨੰਦਨ।
Verse 49
श्रीराजोवाच ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪਰਾਏ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਅਭੂਤਪੂਰਵ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰੇਮ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਿਆ—ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 50
श्रीशुक उवाच सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ: । इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ ਪਿਆਰਤਾ ਵੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਿਆਰਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ।
Verse 51
तद् राजेन्द्र यथा स्नेह: स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਦਾ ਸਨੇਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਫੜੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਘਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 52
देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देह: प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ੍ਯਸੱਤਮ, ਜੋ ਲੋਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੇਹ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਦੇਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਹ ਵਰਗੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨਹੀਂ।
Verse 53
देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रिय: । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਬੁੱਢਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 54
तस्मात् प्रियतम: स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
Verse 55
कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥
ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਆਤਮਾ ਜਾਣ। ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਦੇਹਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥
ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 57
सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थित: । तस्यापि भगवान् कृष्ण: किमतद् वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥
ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੱਤ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹੜਾ ਪਦਾਰਥ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 58
समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारे: । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਰਾਰੀ, ਪੁੰਨ-ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਨੌਕਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਬੱਛੜੇ ਦੇ ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਪਰਮ ਪਦ—ਵੈਕੁੰਠ—ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ।
Verse 59
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । तत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੌਮਾਰ (ਪੰਜਵੇਂ) ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਪੌਗੰਡ (ਛੇਵੇਂ) ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ।
Verse 60
एतत् सुहृद्भिश्चरितं मुरारे- रघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁਰਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਗੋਪ-ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਅਘਾਸੁਰ ਵਧ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਭੋਜਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਸ্তুਤੀਆਂ—ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਆਤਮਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 61
एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभि: ॥ ६१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਅਨੇਕ ਕੌਮਾਰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ—ਲੁਕਣ-ਮੀਚੀ, ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸੀਆਂ ਖੇਡਾਂ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s test arises from cosmic pride and the reflex to measure divinity by created standards. SB 10.14 teaches that the Supreme is not an object of experimental verification; Kṛṣṇa’s acintya-śakti transcends Brahmā’s māyā. The proper epistemology is bhakti—humble submission, śravaṇa-kīrtana, and surrender—through which the Lord willingly reveals Himself.
Brahmā identifies Kṛṣṇa as Adhokṣaja and the original controller whose expansions conduct creation, maintenance, and dissolution. He states that for creation the Lord appears as Brahmā, for maintenance as Viṣṇu, and for annihilation as Śiva—indicating functional manifestations grounded in one supreme source. He further clarifies Nārāyaṇa as Kṛṣṇa’s expansion, not a māyā-produced form.
It means Bhagavān is not compelled by power, intellect, or ritual precision, but He becomes ‘won’ by loving devotion. When devotees abandon speculative arrogance and dedicate body, speech, and mind to hearing and glorifying His līlā as received through pure devotees, the Lord voluntarily submits to that love.
Brahmā recognizes Vraja-bhakti as the highest fortune: the residents’ love grants intimacy even the Vedas seek. Wanting the dust of their feet signifies longing for the mood of humble service (tṛṇād api sunīcena) and the transformative association of pure devotees, which is superior to cosmic status.
Kṛṣṇa’s Yogamāyā covered their awareness so the separation did not register as time passing. The episode illustrates that perception and memory within līlā are governed by the Lord’s internal potency, preserving the sweetness of Vraja relationships while simultaneously displaying the Lord’s supreme control.
After Brahmā glorifies Vraja’s unparalleled devotion, the narrative naturally prompts inquiry into how such love arises. Parīkṣit asks why the gopīs loved Kṛṣṇa beyond even their own children, and Śukadeva begins the philosophical bridge: all love is rooted in the self, and Kṛṣṇa is the ultimate Self (Paramātmā) of all beings—thereby explaining the superlative attraction.