Adhyaya 13

Verse 1

श्रीशुक उवाच साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । यन्नूतनयसीशस्य श‍ृण्वन्नपि कथां मुहु: ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਹੇ ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਥਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਹਰ ਪਲ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 2

सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता ॥ २ ॥

ਸਾਰ-ਗ੍ਰਾਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਸਭ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਗੀ ਲੋਕ ਇਸਤਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 3

श‍ृणुष्वावहितो राजन्नपि गुह्यं वदामि ते । ब्रूयु: स्‍निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੁਹ੍ਯ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂਜਨ ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਵਿਨੀਤ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् । सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥

ਫਿਰ ਮੌਤ-ਰੂਪ ਅਘਾਸੁਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਭ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 5

अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्या: स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छबालुकम् । स्फुटत्सरोगन्धहृतालिपत्रिक- ध्वनिप्रतिध्वानलसद्‌‌‌द्रुमाकुलम् ॥ ५ ॥

ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਕਿੰਨਾ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹੈ—ਸਾਡੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵਾਂ; ਇੱਥੇ ਦੀ ਰੇਤ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਰਮ ਹੈ। ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮੱਖੀਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਖਿੱਚੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ-ਚਹਚਹਾਹਟ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਬਣ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ।

Verse 6

अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिता: । वत्सा: समीपेऽप: पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥ ६ ॥

ਹੁਣ ਦਿਨ ਕਾਫ਼ੀ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੀਏ। ਵੱਛੇ ਨੇੜੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਚਰਦੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਖਾਣ।

Verse 7

तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुध्य शाद्वले । मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजु: समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥

“ਠੀਕ ਹੈ” ਕਹਿ ਕੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਨਰਮ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਥੈਲੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 8

कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलै- रभ्यानना: फुल्लद‍ृशो व्रजार्भका: । सहोपविष्टा विपिने विरेजु- श्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकाया: ॥ ८ ॥

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ; ਸਭ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ, ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਇਉਂ ਸੋਭਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਕਣਿਕਾ ਦੇ ਗੇਰੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਤੇ ਪੱਤੇ।

Verse 9

केचित् पुष्पैर्दलै: केचित्पल्लवैरङ्कुरै: फलै: । शिग्भिस्त्वग्भिर्द‍ृषद्भ‍िश्च बुभुजु: कृतभाजना: ॥ ९ ॥

ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਪਲਾਂ, ਅੰਕੁਰਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਥਾਲੀ ਮੰਨ ਲਿਆ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਲ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

सर्वे मिथो दर्शयन्त: स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रु: सहेश्वरा: ॥ १० ॥

ਉਹ ਸਭ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਚੱਖ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 11

बिभ्रद् वेणुं जठरपटयो: श‍ृङ्गवेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभि: स्वै: स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलि: ॥ ११ ॥

ਯਜ੍ਞਭੁਕ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਲ-ਲੀਲਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਮਰ ਅਤੇ ਕਸੇ ਹੋਏ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਂਸਰੀ ਦਬਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਖੱਬੀ ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗ-ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਗਾਂ ਹੰਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲਾਠੀ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ ਦਾ ਨਰਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਚਿਤ ਫਲਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ। ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਹਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਹਸਾਉਂਦਾ ਹਸਾਉਂਦਾ ਉਹ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੋ ਕੇਵਲ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 12

भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु । वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिता: ॥ १२ ॥

ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਲ ਬੱਚੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਹਰੀ ਘਾਹ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਬੱਛੜੇ ਦੂਰ ਅੰਦਰਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 13

तान् द‍ृष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १३ ॥

ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਡਰ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ—“ਮਿੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਖਾਣਾ ਨਾ ਰੋਕੋ; ਮੈਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।”

Verse 14

इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरेष्वात्मवत्सकान् । विचिन्वन्भगवान्कृष्ण: सपाणिकवलो ययौ ॥ १४ ॥

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਲੇ—“ਮੈਂ ਵੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪਾਓ।” ਫਿਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਹੀਂ-ਚੌਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਖਿਆਂ ਦੇ ਵੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਗ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 15

अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायार्भकस्येशितु- र्द्रष्टुं मञ्जु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् । नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खेऽवस्थितो य: पुरा द‍ृष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवत: प्राप्त: परं विस्मयम् ॥ १५ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਮਲਜਨਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਅਘਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਾਲਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਉਸ ਮਾਇਆਮਯ ਬਾਲਕ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੱਛੜਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪਬਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 16

ततो वत्सानद‍ृष्ट्वैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । उभावपि वने कृष्णो विचिकाय समन्तत: ॥ १६ ॥

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੱਛੜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਪਸ ਆਏ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਗੋਪਬਾਲਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸੇ। ਤਦ ਉਹ ਵੱਛੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਕਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 17

क्‍वाप्यद‍ृष्ट्वान्तर्विपिने वत्सान्पालांश्च विश्ववित् । सर्वं विधिकृतं कृष्ण: सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥

ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੱਛੜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਗੋਪਬਾਲਕ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਤੇ, ਸਰਵਜ्ञ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 18

तत: कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातृणां च कस्य च । उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वर: ॥ १८ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵੱਛੜਿਆਂ ਤੇ ਗੋਪਬਾਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ—ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਛੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 19

यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्यावत् कराङ्‌‌घ्र्यादिकं यावद् यष्टिविषाणवेणुदलशिग् यावद् विभूषाम्बरम् । यावच्छीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदज: सर्वस्वरूपो बभौ ॥ १९ ॥

ਵਾਸੁਦੇਵ-ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਜਿੰਨੇ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਬੱਛੜੇ ਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ, ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ, ਲਾਠੀ, ਸਿੰਗ, ਬਾਂਸਰੀ, ਭੋਜਨ-ਥੈਲੀ, ਕੱਪੜੇ-ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਨਾਮ, ਉਮਰ, ਰੂਪ, ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਖੇਡਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਸ਼ਣੁਮਯ ਹੈ।

Verse 20

स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपै: । क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम् ॥ २० ॥

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ ਹੀ ਬੱਛੜੇ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਬਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਾਂਗ ਵੀ ਦਿਸਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ-ਖੇਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 21

तत्तद्वत्सान्पृथङ्‌नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य स: । तत्तदात्माभवद् राजंस्तत्तत्सद्म प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਰ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਹਰ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 22

तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता उत्थाप्य दोर्भि: परिरभ्य निर्भरम् । स्‍नेहस्‍नुतस्तन्यपय:सुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २२ ॥

ਬਾਂਸਰੀ ਤੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ, ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟੇ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਗਦੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਸਮਝ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮਾਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 23

ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपना- लङ्काररक्षातिलकाशनादिभि: । संलालित: स्वाचरितै: प्रहर्षयन् सायं गतो यामयमेन माधव: ॥ २३ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਲੀਲਾ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਧਵ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਹਰ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਵਾਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੇਲ ਮਲਿਸ਼, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਚੰਦਨ ਲੇਪ, ਗਹਿਣੇ, ਰੱਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਹੀ ਪਰਿਚਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 24

गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हुङ्कारघोषै: परिहूतसङ्गतान् । स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन् मुहुर्लिहन्त्य: स्रवदौधसं पय: ॥ २४ ॥

ਫਿਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਰੰਭਾਹਟ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਵੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਾਟਦੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਖੂਬ ਪਿਲਾਉਂਦੀਆਂ।

Verse 25

गोगोपीनां मातृतास्मिन्नासीत्स्‍नेहर्धिकां विना । पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥

ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਮਾਤਾ-ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਭੇਦ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਇਆ-ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਭੇਦ ਮਿਟ ਗਿਆ।

Verse 26

व्रजौकसां स्वतोकेषु स्‍नेहवल्‍ल्याब्दमन्वहम् । शनैर्नि:सीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥

ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਨੇਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬੇਹੱਦ ਵਧਦਾ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪ ਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 27

इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपालमिषेण स: । पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वनगोष्ठयो: ॥ २७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਲਿਆ। ਵੱਛੇ ਚਰਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਉਹ ਵਨ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 28

एकदा चारयन् वत्सान्सरामो वनमाविशत् । पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वज: ॥ २८ ॥

ਇੱਕ ਦਿਨ, ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪੰਜ-ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਜਨਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 29

ततो विदूराच्चरतो गावो वत्सानुपव्रजम् । गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो दद‍ृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥

ਫਿਰ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਰਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਕੇ ਹਰਾ ਘਾਹ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਚਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਲਿਆ।

Verse 30

द‍ृष्ट्वाथ तत्स्‍नेहवशोऽस्मृतात्मा स गोव्रजोऽत्यात्मपदुर्गमार्ग: । द्विपात्ककुद्ग्रीव उदास्यपुच्छो- ऽगाद्धुङ्कृतैरास्रुपया जवेन ॥ ३० ॥

ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਸਨੇਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਾ ਤੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ। ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ, ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਦੌੜ ਪਈਆਂ; ਥਣ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿਰ ਤੇ ਪੂੰਛ ਉੱਚੇ, ਅਤੇ ਕੂਬੜ ਗਰਦਨ ਨਾਲ ਹਿਲਦਾ ਸੀ। ਹੂੰਕਾਰਦੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਛਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ।

Verse 31

समेत्य गावोऽधो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन् । गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्य: स्वौधसं पय: ॥ ३१ ॥

ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਵੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਨਵੇਂ ਵੱਛੇ ਜਣੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਨੇਹ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ; ਫਿਰ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਚਾਟਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਲ ਹੀ ਲੈਣ।

Verse 32

गोपास्तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना । दुर्गाध्वकृच्छ्रतोऽभ्येत्य गोवत्सैर्दद‍ृशु: सुतान् ॥ ३२ ॥

ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦੇ ਵੀ ਹੋਏ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵੀ। ਔਖੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਲੰਘ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਵੱਛਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 33

तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान् । उदुह्य दोर्भि: परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैरवापु: परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਿਤਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਅਨੁਰਾਗ ਜਾਗਿਆ, ਗੁੱਸਾ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 34

तत: प्रवयसो गोपास्तोकाश्लेषसुनिर्वृता: । कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रव: ॥ ३४ ॥

ਫਿਰ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਗੋਪ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਨਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲੇ ਲਾਉਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ; ਪਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 35

व्रजस्य राम: प्रेमर्धेर्वीक्ष्यौत्कण्ठ्यमनुक्षणम् । मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वप्यहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥

ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਰ ਪਲ ਉਹਨਾਂ ਵੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਵੱਡੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਲਗਾਵ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਕਾਰਨ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 36

किमेतदद्भ‍ुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥

ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਦਭੁਤ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ? ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ—ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 37

केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्युतासुरी । प्रायो मायास्तु मे भर्तुर्नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥

ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਦੈਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਸੁਰੀ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 38

इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान्सवयसानपि । सर्वानाचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन स: ॥ ३८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਚੱਖੂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਖੇ—ਸਭ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਵਿਸਤਾਰ ਹਨ।

Verse 39

नैते सुरेशा ऋषयो न चैते त्वमेव भासीश भिदाश्रयेऽपि । सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदे- त्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलोऽवैत् ॥ ३९ ॥

ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ! ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭੇਦ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈਂ—ਵੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭੇਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਮਝ ਗਏ।

Verse 40

तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा । पुरोवदाब्दं क्रीडन्तं दद‍ृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥

ਤਦ ਆਤਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 41

यावन्तो गोकुले बाला: सवत्सा: सर्व एव हि । मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिता: ॥ ४१ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਵੱਛੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਸੁਤਾ ਰੱਖੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਜਾਗੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 42

इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्मायामोहितेतरे । तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२ ॥

ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਵੱਛੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ?

Verse 43

एवमेतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभू: । सत्या: के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲਿਆਂ ਦੇ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੌਣ ਸੱਚਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਝੂਠਾ—ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ।

Verse 44

एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्वमोहनम् । स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहित: ॥ ४४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

तम्यां तमोवन्नैहारं खद्योतार्चिरिवाहनि । महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जत: ॥ ४५ ॥

ਜਿਵੇਂ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਦੀ ਚਮਕ ਬੇਮੁੱਲ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਉਲਟ ਉਹੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 46

तावत् सर्वे वत्सपाला: पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । व्यद‍ृश्यन्त घनश्यामा: पीतकौशेयवासस: ॥ ४६ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸੇ ਪਲ ਸਾਰੇ ਵੱਛੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਰੰਗ ਦੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।

Verse 47

चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥

ਉਹ ਸਭ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸਨ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ। ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਰੇਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਕਲਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਪੁਰ, ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਕਟੀਸੂਤਰ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੀਆਂ—ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 48

चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥

ਉਹ ਸਭ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸਨ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕੁਟ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ। ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਰੇਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ, ਕਲਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਪੁਰ, ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਕਟੀਸੂਤਰ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੀਆਂ—ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 49

आङ्‍‍घ्रिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभि: । कोमलै: सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितै: ॥ ४९ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਸਤਕ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਕੋਮਲ, ਤਾਜ਼ਾ ਤੁਲਸੀ-ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਵਰਗੇ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।

Verse 50

चन्द्रिकाविशदस्मेरै: सारुणापाङ्गवीक्षितै: । स्वकार्थानामिव रज:सत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालका: ॥ ५० ॥

ਚੰਦ ਦੀ ਵਧਦੀ ਚਾਨਣੀ ਵਰਗੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨੋ ਰਜ ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਗੁਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਰਚਦੇ ਅਤੇ ਪਾਲਦੇ ਸਨ।

Verse 51

आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैर्मूर्तिमद्भ‍िश्चराचरै: । नृत्यगीताद्यनेकार्है: पृथक्पृथगुपासिता: ॥ ५१ ॥

ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤ੍ਰਿਣ-ਸਤੰਭ ਤੱਕ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਚ, ਗੀਤ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਉਪਾਸਨਾ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 52

अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिर्विभूतिभि: । चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वै: परीता महदादिभि: ॥ ५२ ॥

ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਣਿਮਾ-ਸਿੱਧੀ ਆਦਿ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਜਾ ਆਦਿ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 53

कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभि: । स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिता: ॥ ५३ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲ, ਸਵਭਾਵ, ਸੰਸਕਾਰ, ਕਾਮ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਗੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 54

सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तय: । अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषद्‍‌द‍ृशाम् ॥ ५४ ॥

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਤ੍ਯ, ਗਿਆਨ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਸਨ, ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਹਿਮਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 55

एवं सकृद् ददर्शाज: परब्रह्मात्मनोऽखिलान् । यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵੱਛੜੇ ਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੀ ਵਿਸਤਾਰ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 56

ततोऽतिकुतुकोद्‌वृत्यस्तिमितैकादशेन्द्रिय: । तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਦੇਵੀ ਅੱਗੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ।

Verse 57

इतीरेशेऽतर्क्ये निजमहिमनि स्वप्रमितिके परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ । अनीशेऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति चच्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥

ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਮਨ ਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਸੰਗਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਸਰਸਵਤੀਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ‘ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਜੋਗਾ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

ततोऽर्वाक्प्रतिलब्धाक्ष: क: परेतवदुत्थित: । कृच्छ्रादुन्मील्य वै द‍ृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚੇਤਨਾ ਮੁੜ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਇਹ ਜਗਤ ਵੇਖਿਆ।

Verse 59

सपद्येवाभित: पश्यन् दिशोऽपश्यत्पुर:स्थितम् । वृन्दावनं जनाजीव्यद्रुमाकीर्णं समाप्रियम् ॥ ५९ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮਨਭਾਉਣਾ ਸੀ।

Verse 60

यत्र नैसर्गदुर्वैरा: सहासन् नृमृगादय: । मित्राणीवाजितावासद्रुतरुट्‌‌तर्षकादिकम् ॥ ६० ॥

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਧਾਮ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਜਿਹੜੇ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹਨ—ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਠੋਰ ਜਾਨਵਰ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਆਤਮਿਕ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 61

तत्रोद्वहत् पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधबोधम् । वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व- देकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट ॥ ६१ ॥

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਦੀ ਲੀਲਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਲਾ ਖੜਾ ਸੀ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਦਾ ਕੌਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ-ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 62

द‍ृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य पृथ्व्यां वपु: कनकदण्डमिवाभिपात्य । स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्‍‍घ्रियुग्मं नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੰਸ-ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਆਏ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयो: पतन् । आस्ते महित्वं प्राग्द‍ृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुन: पुन: ॥ ६३ ॥

ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਠਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣੇ ਹੀ ਵੇਖੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।

Verse 64

शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धर: । कृताञ्जलि: प्रश्रयवान् समाहित: सवेपथुर्गद्गदयैलतेलया ॥ ६४ ॥ ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्‌मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠੇ, ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਮੁਕੁੰਦ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਦੇਹ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਸਿਫ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।