Adhyaya 12
Aghāsura-vadha: The Killing and Deliverance of Aghāsura
ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਰ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪਬਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ-ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਖਾਣੇ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਖੋਹ ਲੈਣਾ, ਪੰਛੀਆਂ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲਈ ਦੌੜ—ਸਖ੍ਯ-ਰਸ ਦੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੰਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ, ਪੂਤਨਾ-ਬਕਾਸੁਰ ਦਾ ਸਗਾ ਅਘਾਸੁਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਜਗਰ ਬਣ ਕੇ ਗੁਫ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਗੋਪਬਾਲ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਘਾਸੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਸਿਰ ਦੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਫੱਟ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਛਿਆਂ ਤੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਘਾਸੁਰ ਨੂੰ ਸਾਰੂਪ੍ਯ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਵ ਉਤਸਵ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद्व्रजात् प्रात: समुत्थाय वयस्यवत्सपान् । प्रबोधयञ्छृङ्गरवेण चारुणा विनिर्गतो वत्सपुर:सरो हरि: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਰੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਤಃ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਸਖਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਜ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 2
तेनैव साकं पृथुका: सहस्रश: स्निग्धा: सुशिग्वेत्रविषाणवेणव: । स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर्मुदा ॥ २ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਵੀ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ, ਸਿੰਗ ਦੇ ਵਾਜੇ, ਬਾਂਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਛਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ।
Verse 3
कृष्णवत्सैरसङ्ख्यातैर्यूथीकृत्य स्ववत्सकान् । चारयन्तोऽर्भलीलाभिर्विजह्रुस्तत्र तत्र ह ॥ ३ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਪ-ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸੰਖ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਝੁੰਡ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗੇ।
Verse 4
फलप्रबालस्तवकसुमन:पिच्छधातुभि: । काचगुञ्जामणिस्वर्णभूषिता अप्यभूषयन् ॥ ४ ॥
ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਕਾਂਚ, ਗੁੰਜਾ, ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਜਾਇਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਫਲਾਂ, ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ, ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਖਣਿਜ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਜਾਉਂਦੇ।
Verse 5
मुष्णन्तोऽन्योन्यशिक्यादीन्ज्ञातानाराच्च चिक्षिपु: । तत्रत्याश्च पुनर्दूराद्धसन्तश्च पुनर्ददु: ॥ ५ ॥
ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਾਲੇ ਥੈਲੇ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ। ਜਦ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ, ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ਥੈਲਾ ਹੋਰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ; ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ। ਮਾਲਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੱਸਦੇ, ਉਹ ਰੋਂਦਾ, ਫਿਰ ਥੈਲਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ।
Verse 6
यदि दूरं गत: कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् । अहं पूर्वमहं पूर्वमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६ ॥
ਕਦੇ ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਝ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਤਦ ਹੋਰ ਮੁੰਡੇ ‘ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ’ ਕਹਿੰਦੇ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ।
Verse 7
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
ਕੁਝ ਵੇਣੂ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਕੁਝ ਸਿੰਗ ਫੂਕਦੇ; ਕੁਝ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਗਾਂਦੇ, ਕੁਝ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ, ਕੁਝ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ; ਕੁਝ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਬੈਠਦੇ, ਕੁਝ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਨੱਚਦੇ। ਕੁਝ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਖਿੱਚਦੇ, ਕੁਝ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਖ-ਭੰਗਿਮਾਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ। ਕੁਝ ਮੇਡਕਾਂ ਨਾਲ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲੰਘਦੇ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਂਵ ਵੇਖ ਹੱਸਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ—ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਸੁਖ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਪਰਮਦੇਵ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦਾਸ੍ਯ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਵਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਧਾਰਣ ਬਾਲਕ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 8
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੇਣੂ ਵਜਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਸਿੰਗ ਫੂਕਦਾ; ਕੋਈ ਭੌਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਗਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ, ਕੋਈ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ; ਕੋਈ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਬੈਠਦਾ, ਕੋਈ ਮੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦਾ। ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਖਿੱਚਦਾ, ਕੋਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਕੋਈ ਮੁਖ-ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਕੂਦਦਾ। ਕੋਈ ਝਰਨਿਆਂ ਕੋਲ ਮੇਡਕਾਂ ਨਾਲ ਨਦੀ ਲੰਘਦਾ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਧਨ੍ਯ ਗੋਪਬਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਸੁਖ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਪਰਮਦੇਵ, ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਕ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 9
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਗੋਪਬਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੇਣੂ ਵਜਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਸਿੰਗ ਫੂਕਦਾ; ਕੋਈ ਭੌਰੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਗਾਂਦਾ, ਕੋਈ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ। ਕੋਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ, ਕੋਈ ਹੰਸਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਅਪਣਾਂਦਾ; ਕੋਈ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਬੈਠਦਾ, ਕੋਈ ਮੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦਾ। ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਖਿੱਚਦਾ, ਕੋਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਕੋਈ ਮੁਖ-ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਕੂਦਦਾ। ਕੋਈ ਝਰਨਿਆਂ ਕੋਲ ਮੇਡਕਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਲੰਘਦਾ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ-ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਗੋਪਬਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 10
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਖਿੱਚਦਾ, ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ; ਕੋਈ ਬਾਂਦਰ ਵਾਂਗ ਮੁਖ-ਵਿਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਕੋਈ ਪਲਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੂਦਦਾ। ਕੋਈ ਮੇਡਕਾਂ ਨਾਲ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲੰਘਦਾ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਪਬਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 11
केचिद्वेणून्वादयन्तो ध्मान्त: शृङ्गाणि केचन । केचिद्भृङ्गै: प्रगायन्त: कूजन्त: कोकिलै: परे ॥ ७ ॥ विच्छायाभि: प्रधावन्तो गच्छन्त: साधु हंसकै: । बकैरुपविशन्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभि: ॥ ८ ॥ विकर्षन्त: कीशबालानारोहन्तश्च तैर्द्रुमान् । विकुर्वन्तश्च तै: साकं प्लवन्तश्च पलाशिषु ॥ ९ ॥ साकं भेकैर्विलङ्घन्त: सरित: स्रवसम्प्लुता: । विहसन्त: प्रतिच्छाया: शपन्तश्च प्रतिस्वनान् ॥ १० ॥ इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन । मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह्रु: कृतपुण्यपुञ्जा: ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਧਨ੍ਯ ਗੋਪਬਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਸੰਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਦਾਸ੍ਯ-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਪਰਮਦੇਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਲਕ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
Verse 12
यत्पादपांसुर्बहुजन्मकृच्छ्रतो धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्य: । स एव यद् दृग्विषय: स्वयं स्थित: किं वर्ण्यते दिष्टमतो व्रजौकसाम् ॥ १२ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦਾ ਇਕ ਕਣ ਵੀ ਧ੍ਰਿਤ-ਆਤਮਾ ਯੋਗੀ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਐਸੇ ਵ੍ਰਜੌਕਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾ-ਭਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ!
Verse 13
अथाघनामाभ्यपतन्महासुर- स्तेषां सुखक्रीडनवीक्षणाक्षम: । नित्यं यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि: पीतामृतैरप्यमरै: प्रतीक्ष्यते ॥ १३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਫਿਰ ਅਘਾਸੁਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਇਆ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 14
दृष्ट्वार्भकान् कृष्णमुखानघासुर: कंसानुशिष्ट: स बकीबकानुज: । अयं तु मे सोदरनाशकृत्तयो- र्द्वयोर्ममैनं सबलं हनिष्ये ॥ १४ ॥
ਕੰਸ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਘਾਸੁਰ ਪੂਤਨਾ ਅਤੇ ਬਕਾਸੁਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਸਨੇ ਮੇਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।'
Verse 15
एते यदा मत्सुहृदोस्तिलाप: कृतास्तदा नष्टसमा व्रजौकस: । प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासव: प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५ ॥
ਅਘਾਸੁਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: 'ਜੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਲਈ ਤਰਪਣ ਬਣਾ ਦੇਵਾਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਜਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਜਾਨ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ?'
Verse 16
इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपु: स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । धृत्वाद्भुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खल: ॥ १६ ॥
ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਜਗਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਮੋਟਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮੀਲ ਲੰਬਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਫਾ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਿਆ।
Verse 17
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्याननान्तो गिरिशृङ्गदंष्ट्र: । ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिह्व: परुषानिलश्वासदवेक्षणोष्ण: ॥ १७ ॥
ਉਸਦਾ ਹੇਠਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਫਾ ਵਰਗਾ, ਜੀਭ ਸੜਕ ਵਰਗੀ, ਸਾਹ ਗਰਮ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ।
Verse 18
दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावनश्रियम् । व्यात्ताजगरतुण्डेन ह्युत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥
ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਅਜਗਰ ਵਰਗੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਜਿਹਾ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਅਜਗਰ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 19
अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुर: स्थितम् । अस्मत्सङ्ग्रसनव्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९ ॥
ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਿੱਤਰੋ! ਦੱਸੋ ਤਾਂ, ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਆ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਅਜਗਰ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।”
Verse 20
सत्यमर्ककरारक्तमुत्तराहनुवद् धनम् । अधराहनुवद्रोधस्तत्प्रतिच्छाययारुणम् ॥ २० ॥
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ, “ਮਿੱਤਰੋ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਬੈਠਿਆ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਹੋਠ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਬੱਦਲ ਦੀ ਲਾਲ ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਅਰੁਣ ਹੈ।”
Verse 21
प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे । तुङ्गशृङ्गालयोऽप्येतास्तद्दंष्ट्राभिश्च पश्यत ॥ २१ ॥
“ਖੱਬੇ-ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਜੋ ਦੋ ਖੱਡ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੋਨੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦ ਹਨ—ਵੇਖੋ!”
Verse 22
आस्तृतायाममार्गोऽयं रसनां प्रतिगर्जति । एषामन्तर्गतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥ २२ ॥
“ਇਸ ਦੀ ਜੀਭ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਹ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਅੰਦਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਣਾ ਹੈ—ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ।”
Verse 23
दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद्भाति पश्यत । तद्दग्धसत्त्वदुर्गन्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३ ॥
ਵੇਖੋ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਗਰਮ ਹਵਾ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਮਾਸ ਦੀ ਬਦਬੂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 24
अस्मान् किमत्र ग्रसिता निविष्टा- नयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । क्षणादनेनेति बकार्युशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्त: करताडनैर्ययु: ॥ २४ ॥
ਤਦ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਕੀ ਇਹ ਜੀਵ ਸਾਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ? ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਕਾਸੁਰ ਵਾਂਗ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਸਦੇ ਅਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਜਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 25
इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । रक्षो विदित्वाखिलभूतहृत्स्थित: स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे ॥ २५ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨਕਲੀ ਅਜਗਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸੁਣਿਆ। ਉਹ ਜਾਣ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਅਘਾਸੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 26
तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीर्णा: शिशव: सवत्सा: । प्रतीक्षमाणेन बकारिवेशनं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्षसा ॥ २६ ॥
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਗਵਾਲੇ ਵੱਛਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਸੁਰ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਅਸੁਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 27
तान् वीक्ष्य कृष्ण: सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । दीनांश्च मृत्योर्जठराग्निघासान् घृणार्दितो दिष्टकृतेन विस्मित: ॥ २७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗਵਾਲੇ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਆਮੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ (ਅਘਾਸੁਰ) ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤੂੜੀ ਵਾਂਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 28
कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् । द्वयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत्तुण्डमशेषदृग्घरि: ॥ २८ ॥
ਹੁਣ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਦਾ ਵਧ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਗੋਪ-ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ? ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨੇ ਉਪਾਅ ਜਾਣ ਕੇ ਅਘਾਸੁਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 29
तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुशु: । जहृषुर्ये च कंसाद्या: कौणपास्त्वघबान्धवा: ॥ २९ ॥
ਤਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ‘ਹਾਏ! ਹਾਏ!’ ਚੀਕ ਪਏ; ਪਰ ਕংস ਆਦਿ ਦੈਤ, ਜੋ ਅਘਾਸੁਰ ਦੇ ਸਾਕ ਸਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉਠੇ।
Verse 30
तच्छ्रुत्वा भगवान्कृष्णस्त्वव्यय: सार्भवत्सकम् । चूर्णीचिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले ॥ ३० ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ‘ਹਾਏ! ਹਾਏ!’ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੈਤ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤੁਰੰਤ ਵਧਾ ਲਿਆ—ਆਪਣੇ ਸਖਾ ਗੋਪ-ਬਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।
Verse 31
ततोऽतिकायस्य निरुद्धमार्गिणो ह्युद्गीर्णदृष्टेर्भ्रमतस्त्वितस्तत: । पूर्णोऽन्तरङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहि: ॥ ३१ ॥
ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਕਾਇ ਦੈਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਕ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਛਲ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਾਹ-ਵਾਯੂ ਰੁਕ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
Verse 32
तेनैव सर्वेषु बहिर्गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृद: परेतान् । दृष्टया स्वयोत्थाप्य तदन्वित: पुन- र्वक्त्रान्मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ ॥ ३२ ॥
ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਛੇਦ ਰਾਹੀਂ ਦੈਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁੰਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਖਾ ਗੋਪ-ਬਾਲਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਦੈਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ।
Verse 33
पीनाहिभोगोत्थितमद्भुतं मह- ज्ज्योति: स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो दश । प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीशनिर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम् ॥ ३३ ॥
ਉਸ ਮਹਾਂ ਅਜਗਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਜੋਤ ਨਿਕਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੱਕ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਜੋਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 34
ततोऽतिहृष्टा: स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पै: सुगा अप्सरसश्च नर्तनै: । गीतै: सुरा वाद्यधराश्च वाद्यकै: स्तवैश्च विप्रा जयनि:स्वनैर्गणा: ॥ ३४ ॥
ਫਿਰ ਸਭ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨੰਦਨ-ਕਾਨਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਗਾਏ; ਵਾਦ੍ਯਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਜੇ ਵਜਾਏ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਸਤੋਤਰਾਂ ਤੇ ‘ਜੈ ਜੈ’ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ।
Verse 35
तदद्भुतस्तोत्रसुवाद्यगीतिका- जयादिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान् । श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम् ॥ ३५ ॥
ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਤੋਤਰ, ਮਿੱਠੇ ਵਾਜੇ-ਗੀਤ ਅਤੇ ‘ਜੈ ਜੈ’ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਆ ਗਏ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਐਨੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 36
राजन्नाजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावनेऽद्भुतम् । व्रजौकसां बहुतिथं बभूवाक्रीडगह्वरम् ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰિક્ષਿਤ! ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਅਘਾਸੁਰ ਦਾ ਅਜਗਰ-ਆਕਾਰ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਕੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨੀ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਥਾਂ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 37
एतत् कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्यो: पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे ॥ ३७ ॥
ਇਹ ਹਰਿ ਦੀ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸੀ—ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ ਅਜਗਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਘਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ; ਪਰ ਵ੍ਰਜਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਐਸੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਪਏ।
Verse 38
नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिन: परावराणां परमस्य वेधस: । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातक: प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਮਨੁੱਖ-ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਵਿਧਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਪ ਧੁਲ ਗਏ ਅਤੇ ਅਘਾਸੁਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਪਾਪੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੂਪ੍ਯ-ਸਾਮ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਸਕਤਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 39
सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुन: ॥ ३९ ॥
ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਬੇਇਖ਼ਤਿਆਰ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਘਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਨਿਤ੍ਯ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਉਸ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 40
श्रीसूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेवदत्त: श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेता: ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ (ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ) ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੁੰਨ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।
Verse 41
श्रीराजोवाच ब्रह्मन्कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत् कौमारे हरिकृतं जगु: पौगण्डकेऽर्भका: ॥ ४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੰਮ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤਤਕਾਲ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰੀ ਨੇ ਇਹ ਲੀਲਾ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਪੌਗੰਡ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ?
Verse 42
तद् ब्रूहि मे महायोगिन्परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਪਰਮ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦੂਰ ਕਰੋ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਹਰੀ ਦੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 43
वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धव: । वयं पिबामो मुहुस्त्वत्त: पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਗੁਰਦੇਵ! ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੀਵੇਂ ਹਾਂ, ਤੱਥਾਪਿ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪੁੰਨ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੁਣ ਕੇ ਪੀਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 44
श्रीसूत उवाच इत्थं स्म पृष्ट: स तु बादरायणि- स्तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रिय: । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशि: शनै: प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਬਾਦਰਾਯਣੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ਯ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਾਹਰੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਉਹ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
Frequently Asked Questions
Aghāsura is a major rākṣasa sent by Kaṁsa, and the younger brother of Pūtanā and Bakāsura. Motivated by vengeance for their deaths, he plans to kill Kṛṣṇa and the cowherd boys, believing that Vraja would collapse in grief if its children were destroyed.
Their fearlessness reflects sakhya-bhāva and total dependence on Kṛṣṇa (ananya-śaraṇatā). In Vraja, intimacy overrides awe: they treat extraordinary danger as part of play, confident that Kṛṣṇa—whom they know as their friend and protector—will neutralize any threat, as He did with Bakāsura.
After the boys enter, Kṛṣṇa enters deliberately and expands His form within Aghāsura’s throat, blocking the life-air so the demon suffocates. This act both prevents the boys’ destruction and completes the demon’s death, showing Bhagavān’s simultaneous capacity for rakṣā (protection) and daṇḍa (punishment) under His sovereign will.
The Bhāgavata emphasizes the purifying power of direct contact with Bhagavān: Aghāsura’s consciousness was forcibly fixed on Kṛṣṇa through the encounter, and the Lord’s causeless mercy elevated him beyond ordinary karmic outcomes. The text underscores that even yogīs may not attain the ‘dust of the Lord’s feet,’ yet Vraja’s residents—and even a slain demon touched by Kṛṣṇa—receive extraordinary grace, demonstrating bhakti’s supremacy and the Lord’s independent bestowal of mukti.
Because the chapter states the pastime occurred when Kṛṣṇa was five (kaumāra) but was disclosed in Vraja only after one year, as if it had just happened. This narrative anomaly triggers Parīkṣit’s next question, leading into the subsequent chapter’s theological clarification involving Kṛṣṇa’s yogamāyā and Brahmā’s role.