Adhyaya 11
Gokula’s Wonder, Kṛṣṇa’s Bhakta-vaśyatā, the Move to Vṛndāvana, and the Slaying of Vatsāsura and Bakāsura
ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਨਲਕੂਬਰ–ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਪ-ਸਮੁਦਾਇ ਉੱਥੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੈਰਾਨ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੁੰਡੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਲੂਖਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਦੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਾਇਆ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਪਰ ਨੰਦ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕਦੇ। ਨੰਦ ਬਾਬਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਨੇਹ-ਲੀਲਾ—ਗੋਪੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀਆਂ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤ-ਵਸ਼੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਦ੍ਰਵ ਵਧਣ ਤੇ ਉਪਨੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੋਕੁਲ ਛੱਡ ਕੇ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਬੱਛੜੇ ਚਰਾਉਣ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੈਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਤਸਾਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵੀ ਵਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोपा नन्दादय: श्रुत्वा द्रुमयो: पततोरवम् । तत्राजग्मु: कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किता: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪ ਬਿਜਲੀ-ਗਰਜ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦੌੜੇ ਆਏ।
Verse 2
भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर्यमलार्जुनौ । बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮਲਾਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵੇਖੇ; ਪਰ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨ ਲੱਭ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਭੌਚੱਕ ਰਹੇ।
Verse 3
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातरा: ॥ ३ ॥
ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਉਲੂਖਲ (ਓਖਲੀ) ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਬਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸਨੂੰ ਘਸੀਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਗੋਪ ਡਰੇ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
Verse 4
बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् । विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥
ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਕੰਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਲੂਖਲ ਆੜਾ ਫਸ ਗਿਆ; ਉਹਨੇ ਖਿੱਚਿਆ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਪੁਰਸ਼ ਨਿਕਲੇ—ਅਸੀਂ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ।
Verse 5
न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् । बालस्योत्पाटनं तर्वो: केचित्सन्दिग्धचेतस: ॥ ५ ॥
ਉਹ (ਨੰਦ ਆਦਿ) ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਸਕੇ—“ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ!” ਬਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਉਖੜਨਾ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਨ; “ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ,” ਸੋਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ।
Verse 6
उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् । विलोक्य नन्द: प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥
ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਉਲੂਖਲ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਘਸੀਟਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਡਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
गोपीभि: स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान्बालवत्क्वचित् । उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥
ਗੋਪੀਆਂ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾ ਕੇ ਤੇ ਮਿਠਾਈ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦੀਆਂ; ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਵੀ ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ ਹੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਂਦਾ।
Verse 8
बिभर्ति क्वचिदाज्ञप्त: पीठकोन्मानपादुकम् । बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥
ਕਦੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਤੇ ਗੋਪੀ ਸਖੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ—“ਇਹ ਲਿਆ, ਉਹ ਲਿਆ”; ਲੱਕੜ ਦਾ ਪੀਠਾ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ ਜਾਂ ਮਾਪ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਕਦੇ ਨਾ ਚੁੱਕ ਸਕਣ ਵਾਂਗ ਛੂਹ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਂਹਾਂ ਝਟਕ ਕੇ ਬਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ।
Verse 9
दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् । व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितै: ॥ ९ ॥
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਈ।
Verse 10
क्रीणीहि भो: फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युत: । फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रद: ॥ १० ॥
ਇੱਕ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਬੁਲਾਂਦੀ ਸੀ—“ਫਲ ਖਰੀਦੋ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਕੁਝ ਅਨਾਜ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਣ, ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਚਲ ਪਿਆ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਫਲਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ।
Verse 11
फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यकरद्वयम् । फलैरपूरयद् रत्नै: फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥
ਤੁਰਦਿਆਂ-ਤੁਰਦਿਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਅਨਾਜ ਝੜ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਉਸ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ।
Verse 12
सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् । रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥
ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਤਨਮਨ ਹੋ ਕੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 13
नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ । यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥
ਖੇਡ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ—ਨਹੀਂ ਆਏ। ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ-ਵਤਸਲਾ ਰੋਹਿਣੀ ਨੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
Verse 14
क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् । यशोदाजोहवीत्कृष्णं पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ॥ १४ ॥
ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਖੇਡਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ; ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਵਹਿ ਪਿਆ।
Verse 15
कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । अलं विहारै: क्षुत्क्षान्त: क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥
ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਆ, ਮੇਰੇ ਥਣਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ। ਹੁਣ ਖੇਡ ਬਸ; ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਲਾਲ।
Verse 16
हे रामागच्छ ताताशु सानुज: कुलनन्दन । प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान्भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਮ! ਕੁਲ ਦਾ ਆਨੰਦ, ਪੁੱਤਰ, ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆ। ਤੂੰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਖਾਧਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
प्रतीक्षतेत्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिप: । एह्यावयो: प्रियं धेहि स्वगृहान्यात बालका: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ! ਵ੍ਰਜਾਧਿਪ ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਭੋਜਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ ਬਲਰਾਮ, ਆਓ, ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬਾਲਕ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਓ।
Verse 18
धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । जन्मर्क्षं तेऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गा: शुचि: ॥ १८ ॥
ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੇਡ ਕੇ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਆ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾ। ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਜਨਮ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ।
Verse 19
पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान्स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्नात: कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृत: ॥ १९ ॥
ਵੇਖੋ, ਵੇਖੋ—ਤੇਰੇ ਹਮਉਮਰ ਸਖੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧੋਏ-ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਭੋਜਨ ਕਰ, ਅਲੰਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਫਿਰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ।
Verse 20
इत्थं यशोदा तमशेषशेखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीर्नृप । हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੀ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਫੜ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।
Verse 21
श्रीशुक उवाच गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादय: समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਿਹਦਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਦਿ ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
तत्रोपानन्दनामाह गोपो ज्ञानवयोऽधिक: । देशकालार्थतत्त्वज्ञ: प्रियकृद् रामकृष्णयो: ॥ २२ ॥
ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਪਾਨੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਗੋਪ, ਜੋ ਉਮਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ-ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 23
उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभि: । आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतव: ॥ २३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗੋਪ ਮਿੱਤਰੋ! ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 24
मुक्त: कथञ्चिद्राक्षस्या बालघ्न्या बालको ह्यसौ । हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥
ਬਾਲ-ਘਾਤਣੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਪੂਤਨਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬਾਲਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਹਰਿ ਦੀ ਹੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਸ਼ਕਟ ਵੀ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 25
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रात: सुरेश्वरै: ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਨੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਬਚ ਗਿਆ।
Verse 26
यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालक: । असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਿੱਗੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਰਿਆ ਨਾ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ; ਇਹ ਵੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 27
यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदित: । तावद्बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगा: ॥ २७ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਅਸੁਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਤਪਾਤੀ ਅਰਿਸ਼ਟ ਵ੍ਰਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਈਏ।
Verse 28
वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥
ਨੰਦੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਹਾਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੈ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ, ਨਵੇਂ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਇਹ ਗੋਪ-ਗੋਪੀ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਬੂਟਿਆਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ।
Verse 29
तत्तत्राद्यैव यास्याम: शकटान् युङ्त मा चिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਆਓ ਅੱਜ ਹੀ ਚੱਲੀਏ; ਹੁਣ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਗੱਡੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਜੋਤੋ, ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈਏ।
Verse 30
तच्छ्रुत्वैकधियो गोपा: साधु साध्विति वादिन: । व्रजान्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदा: ॥ ३० ॥
ਉਪਨੰਦ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੋਪ ਇਕਮਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ” ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਸਹੀ ਕੀਤੇ, ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਸਮਾਨ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 31
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਤਿਆਰ ਰਹੇ। ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਸਿੰਗਾਂ ਤੇ ਤੂਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨ ਗੂੰਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 32
वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਗੋਧਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਸਿੰਗਾਂ ਦੇ ਤੂਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਗੂੰਜਦੀ ਹੋਈ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 33
गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तय: । कृष्णलीला जगु: प्रीत्या निष्ककण्ठ्य: सुवासस: ॥ ३३ ॥
ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਨਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ; ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਕ ਹਾਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਕੁੰਕੁਮ ਦੀ ਚਮਕ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 34
तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते । रेजतु: कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਯਸ਼ੋਦਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀਦੇਵੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਬੈਲਗੱਡੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠੀਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 35
वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਧ-ਚੰਦ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਡੇਰਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 36
वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ, ਗੋਵਰਧਨ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਾਧਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਉੱਭਰ ਆਈ।
Verse 37
एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितै: । कलवाक्यै: स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतु: ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲ-ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੋਤਲੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵ੍ਰਜਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਆਨੰਦ ਦਿੱਤਾ; ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 38
अविदूरे व्रजभुव: सह गोपालदारकै: । चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ ॥ ३८ ॥
ਵ੍ਰਜ ਦੀ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ्जੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਬੱਛੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 39
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਲੈਣ ਲਈ ਰੱਸੀਆਂ-ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਦੇ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਹੀ ਸੁੱਟਦੇ; ਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਝੰਕਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਲ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ। ਕਦੇ ਕੰਬਲ ਓੜ੍ਹ ਕੇ ਗਾਂ-ਬਲਦ ਬਣਦੇ, ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ; ਕਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ—ਦੋ ਸਧਾਰਣ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ।
Verse 40
क्वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्वचित् । क्वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥
ਕਦੇ ਉਹ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਕਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਲੈਣ ਲਈ ਰੱਸੀਆਂ-ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਦੇ, ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਥਰ ਹੀ ਸੁੱਟਦੇ; ਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਝੰਕਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਲ ਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ। ਕਦੇ ਕੰਬਲ ਓੜ੍ਹ ਕੇ ਗਾਂ-ਬਲਦ ਬਣਦੇ, ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ; ਕਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ—ਦੋ ਸਧਾਰਣ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ।
Verse 41
कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतो: स्वकै: । वयस्यै: कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਪਣੇ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਛੜੇ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੈਤ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 42
तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरि: । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥
ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਬੱਛੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਬਲਦੇਵ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਇਹ ਵੀ ਦੈਤ ਹੈ।” ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੋਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ।
Verse 43
गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युत: । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद्गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकाय: पात्यमानै: पपात ह ॥ ४३ ॥
ਫਿਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੈਤ ਨੂੰ ਪਿੱਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂੰਛ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਘੁਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਪਿੱਥ (ਕੈਥ) ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਨ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਕਾਇ ਦੈਤ ਕੈਥ ਦੇ ਫਲਾਂ ਸਮੇਤ ਡਿੱਗਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 44
तं वीक्ष्य विस्मिता बाला: शशंसु: साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवु: पुष्पवर्षिण: ॥ ४४ ॥
ਦੈਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਪ ਬਾਲਕ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ! ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ!” ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 45
तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतु: ॥ ४५ ॥
ਦੈਤ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪਾਲਕ ਹਨ, ਉਹ ਗੋਪ ਬਾਲਕਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 46
स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥
ਇੱਕ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬੱਛੜਿਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਏ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਾਣੀ ਪਿਆ।
Verse 47
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरे: शृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥
ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਮਹਾਕਾਇ ਜੀਵ ਪਿਆ ਦੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਹਾੜ ਦਾ ਚੋਟਾ। ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਡਰ ਗਏ।
Verse 48
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥
ਉਹ ‘ਬਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਗਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੋਚ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਝਟ ਪਟ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ।
Verse 49
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भका: । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतस: ॥ ४९ ॥
ਜਦੋਂ ਬਲਰਾਮ ਆਦਿ ਬਾਲਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਬਕ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 50
तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरो: । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक- स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥
ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਜਗਦਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਬਕ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗੇ। ਤੁਰੰਤ ਬਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਵੀ ਅਖੰਡ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਚੋਚ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਝਪਟਿਆ।
Verse 51
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो- र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पति: । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥
ਜਦੋਂ ਕংস ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਬਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਝਪਟਿਆ, ਤਾਂ ਸਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚੋਚ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਫੜ ਲਏ। ਸਾਰੇ ਗੋਪ-ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਵੀਰਣ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਫਾੜ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਵਧ ਨਾਲ ਦੇਵਲੋਕ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 52
तदा बकारिं सुरलोकवासिन: समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभि: । समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै- स्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਕਾਸੁਰ ਦੇ ਵੈਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਨੰਦਨਵਨ ਦੇ ਮੱਲਿਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਗਾਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਗਵਾਲੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 53
मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालका रामादय: प्राणमिवेन्द्रियो गण: । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृता: प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगु: ॥ ५३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜਭੂਮੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ।
Verse 54
श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृता: । प्रेत्यागतमिवोत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणा: ॥ ५४ ॥
ਜਦੋਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਕਾਸੁਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੜਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲ ਪਿਆਸੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ।
Verse 55
अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥
ਨੰਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਲੜਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਤ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਡਰ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਨਾ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।
Verse 56
अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शना: । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥
ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੈਂਤ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਲੜਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਸਗੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਸੂਮ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੰਗੇ।
Verse 57
अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्या: सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥
ਅਹੋ! ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਦੇ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
Verse 58
इति नन्दादयो गोपा: कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਦ ਆਦਿ ਗੋਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਏ; ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 59
एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभि: ॥ ५९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲ-ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੌਮਾਰ ਅਵਸਥਾ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ—ਲੁਕਣ-ਛਿਪਣ, ਕਲਪਿਤ ਸੇਤੂ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬੰਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਛਲ-ਕੂਦ ਆਦਿ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes intense vātsalya: parental affection reframes perception. Although the evidence is visible, Nanda and the elders relate to Kṛṣṇa primarily as their dependent child, not as Īśvara. This is central to Vraja theology—Kṛṣṇa’s aiśvarya is covered by yogamāyā so that love remains unimpeded. Their doubt is not ignorance alone; it is a bhakti-privilege where intimacy overrides awe.
Kṛṣṇa approaches with simple grains—an offering of a child with no calculative intent—yet the vendor responds generously, and her basket becomes filled with jewels and gold. In bhakti hermeneutics, the lesson is that Bhagavān reciprocates (ye yathā māṁ prapadyante) disproportionately to the devotee’s sincerity, not the material value of the gift. The episode also models dāna (charity), hospitality, and the sanctification of ordinary exchange through devotion.
Upananda, described as mature in age, knowledge, and practical discernment (deśa-kāla-pātra), advises relocation. His reasoning is dhārmic and protective: repeated lethal disturbances suggest an ongoing demonic campaign targeting Rāma and Kṛṣṇa; therefore, the community should act responsibly (rakṣaṇa-dharma) by moving to a safer, more resource-rich place—Vṛndāvana—without waiting for further calamity.
Vatsāsura infiltrates as a calf among calves—deception within innocence. Kṛṣṇa identifies him, approaches without alarm, seizes him by the hind legs and tail, whirls him, and throws him atop a tree, killing him. The significance is twofold: (1) Bhagavān’s omniscience pierces disguise, protecting the vulnerable; (2) spiritually, anartha often enters subtly within “ordinary” life, and divine guidance (and discernment) is required to expose and remove it.
Bakāsura is linked with Kaṁsa and represents violent disruption of Vraja’s pastoral dharma. His defeat restores cosmic order (devatā-prīti) and demonstrates that Kṛṣṇa’s Vraja-līlā, though intimate and local, has universal implications. The demigods’ flower-shower and drums signify divine approval: the Supreme is acting within human-like play while simultaneously maintaining the moral and cosmic balance.