Adhyaya 10
The Deliverance of Nalakūvara and Maṇigrīva (Yamala-Arjuna Līlā Prelude and Culmination)
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਲਕੂਵਰ ਅਤੇ ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਲਾਸ ਨੇੜੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਨਿਰਲੱਜ ਨੰਗੇ ਰਹੇ; ਦਾਸੀਆਂ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ। ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਨੇ ਧਨ-ਜਨਿਤ ਮੋਹ—ਅਹੰਕਾਰ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਦਾਸਤਾ—ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸੁਧਾਰਕ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋ ਰੁੱਖ ਬਣਣਗੇ, ਪਤਨ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਭਕਤੀ ਪਾਵਣਗੇ। ਫਿਰ ਦਾਮੋਦਰ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਖਲ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਕ ਕੇ ਉਖਲ ਫਸਾਇਆ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਰਮਤਾ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथ्यतां भगवन्नेतत्तयो: शापस्य कारणम् । यत्तद् विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस्तम: ॥ १ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ। ਐਸਾ ਕਿਹੜਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ?
Verse 2
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰੁਣੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦੇ; ਔਰਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ । कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ ॥ २ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णितलोचनौ । स्त्रीजनैरनुगायद्भिश्चेरतु: पुष्पिते वने ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਬਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਰੁਣੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦੇ; ਔਰਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ।
Verse 4
अन्त: प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि । चिक्रीडतुर्युवतिभिर्गजाविव करेणुभि: ॥ ४ ॥
ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਸਨ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗਜਰਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਹਥਿਨੀਆਂ ਨਾਲ।
Verse 5
यदृच्छया च देवर्षिर्भगवांस्तत्र कौरव । अपश्यन्नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत ॥ ५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕੇ ਨਾਲ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ ਗਏ।
Verse 6
तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्रा: शापशङ्किता: । वासांसि पर्यधु: शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ ॥ ६ ॥
ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨੰਗੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕੱਪੜੇ ਢੱਕ ਲਏ। ਪਰ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਐਸਾ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਨਾਰਦ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਨੰਗੇ ਹੀ ਰਹੇ।
Verse 7
तौ दृष्ट्वा मदिरामत्तौ श्रीमदान्धौ सुरात्मजौ । तयोरनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्निदं जगौ ॥ ७ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਉਂ ਬੋਲੇ।
Verse 8
श्रीनारद उवाच न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान्बुद्धिभ्रंशो रजोगुण: । श्रीमदादाभिजात्यादिर्यत्र स्त्री द्यूतमासव: ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭੌਤਿਕ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਖਿੱਚਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੀ ਖਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਣਪੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैरजितात्मभि: । मन्यमानैरिमं देहमजरामृत्यु नश्वरम् ॥ ९ ॥
ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ ਧਨ ਜਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਘਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਨੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਸਵੰਤ ਸਰੀਰ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬੁੱਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਗਰੀਬ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । भूतध्रुक्तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ १० ॥
ਜੀਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ, ਮੰਤਰੀ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਦੇਵਤੁਲ੍ਯ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਦੇਹ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਮਲ ਜਾਂ ਰਾਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਅਸਥਾਈ ਦੇਹ-ਸੁਖ ਲਈ ਗਰੀਬ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਜਨਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਪਾਪੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਕਰਮਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 11
देह: किमन्नदातु: स्वं निषेक्तुर्मातुरेव च । मातु: पितुर्वा बलिन: क्रेतुरग्ने: शुनोऽपि वा ॥ ११ ॥
ਇਹ ਦੇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ—ਅੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ, ਆਪਣਾ, ਪਿਤਾ ਦਾ, ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਾਂ ਨਾਨੇ ਦਾ? ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਾ, ਖਰੀਦਣ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਦਾ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਸਾੜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ? ਇੰਨੇ ਦਾਵੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਹੱਕਦਾਰ ਕੌਣ—ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦੇਹ ਪਾਲਣਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 12
एवं साधारणं देहमव्यक्तप्रभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसात्कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसत: ॥ १२ ॥
ਇਹ ਦੇਹ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਐਸੇ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਪਾਪ ਕਰੇਗਾ? ਐਸਾ ਪਾਪ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
असत: श्रीमदान्धस्य दारिद्रयं परमञ्जनम् । आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्र: परमीक्षते ॥ १३ ॥
ਅਸੱਤ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੂਰਖ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣਾ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਜਨ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਜਾਣ ਕੇ ਆਤਮ-ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਉਸ ਵਰਗੀ ਪੀੜਾ ਸਹੇ।
Verse 14
यथा कण्टकविद्धाङ्गो जन्तोर्नेच्छति तां व्यथाम् । जीवसाम्यं गतो लिङ्गैर्न तथाविद्धकण्टक: ॥ १४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁਭਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਦਰਦ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਾਂਟਾ ਨਹੀਂ ਚੁਭਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 15
दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्त: सर्वमदैरिह । कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तप: ॥ १५ ॥
ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਭੋਗ ਲਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪੇ ਹੀ ਤਪ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਨ-ਵਸਤ੍ਰ-ਆਸਰਾ ਲਈ ਵਿਧਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
नित्यं क्षुत्क्षामदेहस्य दरिद्रस्यान्नकाङ्क्षिण: । इन्द्रियाण्यनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते ॥ १६ ॥
ਜੋ ਗਰੀਬ ਸਦਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਈਰਖਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਵੈਚੱਛਾ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधव: समदर्शिन: । सद्भि: क्षिणोति तं तर्षं तत आराद्विशुद्ध्यति ॥ १७ ॥
ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਸਾਧੂ ਗਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਧਨੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਸਤਸੰਗ ਨਾਲ ਗਰੀਬ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਲਦੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਮੈਲ ਧੁਲ ਕੇ ਉਹ शीਘ੍ਰ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणैषिणाम् । उपेक्ष्यै: किं धनस्तम्भैरसद्भिरसदाश्रयै: ॥ १८ ॥
ਸਮਚਿੱਤ ਸਾਧੂ ਮੁਕੁੰਦ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਸੇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲੋਕ ਧਨ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀਆਂ, ਅਭਕਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ?
Verse 19
तदहं मत्तयोर्माध्व्या वारुण्या श्रीमदान्धयो: । तमोमदं हरिष्यामि स्त्रैणयोरजितात्मनो: ॥ १९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਾਧਵੀ/ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ-ਆਸਕਤ ਹਨ—ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਤਮੋਗੁਣੀ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਝੂਠਾ ਮਾਣ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 20
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ਨਲਕੂਵਰ ਤੇ ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮਦਿਰਾ ਪਾਨ ਨਾਲ ਉੱਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਉਨਮਾਦ ਕਾਰਨ ਇੰਨੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਗਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ। ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਅਚੇਤ ਨੰਗੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਯੋਗ ਦੰਡ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਵਰ ਦੇਹ, ਅਰਥਾਤ ਰੁੱਖ-ਸ਼ਰੀਰ, ਮਿਲੇ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰੁੱਖ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਭਕਤੀ-ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ।
Verse 21
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੁੜ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਦਰਪ-ਉਨਮਾਦ ਨਾ ਕਰਨ, ਉਹ ਸਥਾਵਰਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰੁੱਖ-ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।
Verse 22
यदिमौ लोकपालस्य पुत्रौ भूत्वा तम:प्लुतौ । न विवाससमात्मानं विजानीत: सुदुर्मदौ ॥ २० ॥ अतोऽर्हत: स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुन: । स्मृति: स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१ ॥ वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्यशरच्छते । वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यत: ॥ २२ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ; ਫਿਰ ਸਵਰਲੋਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਕਤੀ ਲੈ ਕੇ ਸੱਚੇ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
Verse 23
श्रीशुक उवाच एवमुक्त्वा स देवर्षिर्गतो नारायणाश्रमम् । नलकूवरमणिग्रीवावासतुर्यमलार्जुनौ ॥ २३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨਾਰਾਇਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਲਕੂਵਰ ਤੇ ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਰੁੱਖ ਬਣ ਗਏ।
Verse 24
ऋषेर्भागवतमुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरि: । जगाम शनकैस्तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ ॥ २४ ॥
ਭਾਗਵਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਥਾਂ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਯਮਲ-ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦੋ ਰੁੱਖ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 25
देवर्षिर्मे प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजौ । तत्तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्महात्मना ॥ २५ ॥
ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਉਧਾਰ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 26
इत्यन्तरेणार्जुनयो: कृष्णस्तु यमयोर्ययौ । आत्मनिर्वेशमात्रेण तिर्यग्गतमुलूखलम् ॥ २६ ॥
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੋ ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੱਡਾ ਓਖਲ ਤਿਰਛਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਿਆ।
Verse 27
बालेन निष्कर्षयतान्वगुलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रिबन्धौ । निष्पेततु: परमविक्रमितातिवेप- स्कन्धप्रवालविटपौ कृतचण्डशब्दौ ॥ २७ ॥
ਦਾਮੋਦਰ ਬਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਓਖਲ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ। ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਤਣੇ-ਟਾਹਣੀਆਂ-ਪੱਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 28
तत्र श्रिया परमया ककुभ: स्फुरन्तौ सिद्धावुपेत्य कुजयोरिव जातवेदा: । कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिललोकनाथं बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतु: स्म ॥ २८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗੇ ਸਨ, ਓਥੇ ਹੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਦੋ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਖਿਲ ਲੋਕਨਾਥ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।
Verse 29
कृष्ण कृष्ण महायोगिंस्त्वमाद्य: पुरुष: पर: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदु: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ! ਤੂੰ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਤੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 30
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਹ, ਪ੍ਰਾਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਸਰਵ-ਨਿਯੰਤਾ ਹੈਂ।
Verse 31
त्वमेक: सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वर: । त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वर: ॥ ३० ॥ त्वं महान् प्रकृति: सूक्ष्मा रज:सत्त्वतमोमयी । त्वमेव पुरुषोऽध्यक्ष: सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३१ ॥
ਤੂੰ ਹੀ ਸੁਖਮ ਮਹਤ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਰਜ, ਸਤ ਅਤੇ ਤਮ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੀ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਹਰ ਹਿਰਦੇ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਵਿਕਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।
Verse 32
गृह्यमाणैस्त्वमग्राह्यो विकारै: प्राकृतैर्गुणै: । को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक्सिद्धं गुणसंवृत: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਦੇਹਧਾਰੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕੇਗਾ?
Verse 33
तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । आत्मद्योतगुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नम: ॥ ३३ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਵੇਧਸ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ—ਉਸ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 34
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਮੱਛ, ਕੱਛੂਏ, ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਤੁਲ, ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵੈਭਵ-ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਹੁਣ ਅੰਸ਼ ਸਮੇਤ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ ਹੋ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।
Verse 35
यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिण: । तैस्तैरतुल्यातिशयैर्वीर्यैर्देहिष्वसङ्गतै: ॥ ३४ ॥ स भवान्सर्वलोकस्य भवाय विभवाय च । अवतीर्णोंऽशभागेन साम्प्रतं पतिराशिषाम् ॥ ३५ ॥
ਸਧਾਰਣ ਮੱਛੀ, ਕੱਛੂਏ ਅਤੇ ਵਰਾਹ ਵਰਗੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੁਲ, ਅਨੁਪਮ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਐਸੀਆਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਦੇਹ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੋ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਵੈਭਵ ਲਈ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋਏ ਹੋ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।
Verse 36
नम: परमकल्याण नम: परममङ्गल । वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नम: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਮਈ, ਹੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ! ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਯਦੂਆਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਤੈਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 37
अनुजानीहि नौ भूमंस्तवानुचरकिङ्करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਦਾਸ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਤੇਰਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 38
वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्न: । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टि: सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥ ३८ ॥
ਹੁਣ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਬਾਣੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ, ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ, ਸਾਡੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਰਹੇ; ਸਾਡਾ ਮੱਥਾ ਜਗਤ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਸੰਤ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਜੋ ਤੈਥੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹਨ।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इत्थं सङ्कीर्तितस्ताभ्यां भगवान्गोकुलेश्वर: । दाम्ना चोलूखले बद्ध: प्रहसन्नाह गुह्यकौ ॥ ३९ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਗੋਕੁਲੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਾਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਓਖਲੀ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਖਿੜਖਿੜਾ ਕੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲੇ।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ज्ञातं मम पुरैवैतदृषिणा करुणात्मना । यच्छ्रीमदान्धयोर्वाग्भिर्विभ्रंशोऽनुग्रह: कृत: ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕਰੁਣਾਮਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਪਤਾ ਸੀ। ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ; ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਰੁੱਖ ਬਣੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਧੰਨ ਹੋਏ।
Verse 41
साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद् बन्ध: पुंसोऽक्ष्णो: सवितुर्यथा ॥ ४१ ॥
ਸਮਚਿੱਤ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।
Verse 42
तद्गच्छतं मत्परमौ नलकूवर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वामीप्सित: परमोऽभव: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਨਲਕੂਵਰ ਤੇ ਮਣਿਗ੍ਰੀਵ! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਓ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਪਰਮ ਭਾਵ—ਪ੍ਰੇਮ—ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਪਦ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗੋਗੇ।
Verse 43
श्रीशुक उवाच इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुन: पुन: । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम् ॥ ४३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਉਖਲ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Nārada cursed them as an act of compassion (anugraha-śāpa). Their intoxication with Vāruṇī and pride in wealth made them shameless and spiritually blind. By becoming trees—externally “naked” and inert—they would lose false prestige, remember their wrongdoing, and ultimately receive direct darśana of Vāsudeva, reviving devotion.
In Bhāgavata theology, a devotee’s intervention may appear punitive but aims at purification and restoration of bhakti. The curse removes enabling conditions for sin (opulence and arrogance), imposes corrective austerity, and—when issued by a mahā-bhāgavata like Nārada—can include a guaranteed spiritual outcome, such as remembrance, darśana, and devotion.
The twin arjuna trees were Nalakūvara and Maṇigrīva transformed by Nārada’s curse. When toddler Kṛṣṇa, bound to a wooden mortar, dragged it between them, the mortar lodged crosswise and Kṛṣṇa pulled with divine strength, uprooting both trees. The two demigods emerged in effulgent forms, offered prayers, and were blessed to return home established in devotional service.
The episode teaches that wealth and status can intensify ignorance and shamelessness, while saintly association and divine grace restore clarity. It also shows that Kṛṣṇa becomes ‘bound’ by devotees’ love (Dāmodara mood) yet remains the supreme controller, delivering even the fallen when devotion and a devotee’s mercy converge.