Adhyaya 9

Verse 1

मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिद‍ृक्षया गत: ॥ १ ॥

ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਆਸਵਾਸਨ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਗਏ; ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਕਤ-ਸੇਵਕ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਮਧੁਵਨ ਵੱਲ ਗਏ।

Verse 2

स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥

ਤੀਵ੍ਰ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਪਰਿਪਾਕ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਫੁਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਧ੍ਰੁਵ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਧਿਆਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਬਾਹਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਵੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਸੀ।

Verse 3

तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । द‍ृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥

ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਭਾਵ-ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰੇਮ-ਪਰਵਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 4

स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅਣਭਿੱਜੇਪਣ ਕਰਕੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਲਈ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਮੱਥੇ/ਗੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਸ਼ੰਖ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ।

Verse 5

स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਥਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਦੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਨਿਰਣਾਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 6

ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਅਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹ ਆਦਿ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 7

एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਕ ਪਰਮ ਹੈਂ; ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ—ਮਾਇਆ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਣਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ—ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦਾ ਹੈਂ। ਰਚ ਕੇ ਤੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਸੱਤ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

Verse 8

त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥

ਹੇ ਨਾਥ, ਤੇਰੇ ਦਿੱਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਮੂਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀਆਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 9

नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥

ਇਸ ਚਮੜੇ ਦੇ ਥੈਲੇ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਈ ਹੈ। ਜਨਮ-ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਲਪ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਾਂਗ ਤੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ (ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੂਰਖ) ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਦੇ ਵਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਤਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 10

या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥

ਹੇ ਨਾਥ, ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅਸੀਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਵੀ ਹਾਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਰਗ-ਸੁਖ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?

Verse 11

भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਨਿਰਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਕਤੀ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਗੁਣ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਥਾ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Verse 12

ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥

ਹੇ ਕਮਲਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਭਗਤ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਈ ਲਲਚਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਹ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਘਰ, ਧਨ ਤੇ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਭੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 13

तिर्यङ्‌नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥

ਹੇ ਅਜ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ, ਪੰਛੀ, ਸਰਪ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਕਦੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਅੱਜ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਰਮ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ; ਹੁਣ ਸਭ ਵਾਦ ਮੁੱਕ ਗਏ।

Verse 14

कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वद‍ृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗਰਭੋਦਕਸ਼ਾਈ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 15

त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वद‍ृष्टय‍ा द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਨਿਤ੍ਯ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੋ; ਕੂਟਸਥ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਛੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਿਤ੍ਯ ਅਧੀਸ਼ ਹੋ। ਆਪਣੀ ਅਖੰਡ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ। ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਭਿੰਨ ਤੇ ਨਿਰਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵੀ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।

Verse 16

यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਇਹ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਬਹੁ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਖੰਡ, ਆਦਿ, ਅਨੰਤ, ਅਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 17

सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਸੀਂ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ-ਮੂਰਤੀ ਹੋ। ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਅਗਿਆਨ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਉਂ ਪਾਲਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਨਵਜਾਤ ਬੱਛੜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।

Verse 18

मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥

ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਸਤਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਸਤੁਤੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤ-ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।

Verse 19

श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ! ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।

Verse 20

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ (ਧ੍ਰੁਵ-ਖ਼ਿਤੀ) ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਮੰਡਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਕੁੱਟਣ ਲਈ ਬੈਲ ਕੇਂਦਰੀ ਖੂੰਟੇ ਦੇ ਗੇੜ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਅਗਨੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्‍नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥

ਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ (ਧ੍ਰੁਵ-ਖ਼ਿਤੀ) ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ, ਜੋ ਕਲਪਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਮੰਡਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਨਾਜ ਕੁੱਟਣ ਲਈ ਬੈਲ ਕੇਂਦਰੀ ਖੂੰਟੇ ਦੇ ਗੇੜ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ, ਅਗਨੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥

ਜਦੋਂ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗਾ। ਤੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹੇਗਾ।

Verse 23

त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥

ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਉੱਤਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜਾਵੇਗਾ; ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਉਨਮੱਤ ਹੋਈ ਤੇਰੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਸੁਰੂਚੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਦਾਵਾਨਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਵੇਗਾ।

Verse 24

इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥

ਮੈਂ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਦੱਖਿਣਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰੇਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਭੋਗੇਂਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 25

ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टाद‍ृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥

ਫਿਰ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।

Verse 26

मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥

ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ, ਗਰੁੜਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਆਪਣੇ ਸਵਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।

Verse 27

सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 28

विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥

ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਇਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਇਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਗਿਆਨੀ ਹੋ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਇਆ?

Verse 29

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥

ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪਤੀ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਮੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 30

ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्‌भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्‍मति: ॥ ३० ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਊਰਧਵਰੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਛਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਈ; ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 31

अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥

ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੰਦਭਾਗੇ ਦੀ ਇਹ ਅਨਾਤਮਤਾ ਵੇਖੋ। ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਕੱਟ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੰਗੀਆਂ।

Verse 32

मतिर्विदूषिता देवै: पतद्‌भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥

ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵੈਕੁੰਠ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਰੂਪ ਵਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 33

दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नद‍ृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥

ਮੈਂ ਦੈਵੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸੀ; ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਦਵੈਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਵੈਰੀ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ‘ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ’ ਇਹ ਝੂਠੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 34

मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥

ਮੈਂ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਇਲਾਜ। ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਸ ਜਗਦਾਤਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦਾ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਉਹੀ ਸੰਸਾਰੀ ਹਾਲਤ ਮੰਗ ਬੈਠਾ।

Verse 35

वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥

ਮੇਰੀ ਪੂਰੀ ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਘਟਣ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਾਮ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੀ ਮੰਗੀ। ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਉਸ ਗਰੀਬ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਛਿਲੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁੱਟੇ ਦਾਣੇ ਹੀ ਮੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवाद‍ृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयद‍ृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥

ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰ! ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ-ਮਧੁਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲੋਂ ਭੌਤਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ।

Verse 37

आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਾਨੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਭਾਗਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਐਨੀ ਸ਼ੁਭ ਕਿਸਮਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 38

श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੂਤ ਦੀ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ‘ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵੇਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਹਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

Verse 39

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਕ਼ਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਲ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਸ਼ੰਖਾਂ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਬਾਂਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 40

सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥

ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਕ਼ਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕੁਲ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਸ਼ੰਖਾਂ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਬਾਂਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।

Verse 41

सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्‍मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥

ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਣੀਆਂ—ਸੁਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੂਚੀ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਪਾਲਕੀ ‘ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਮ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਜੁਲੂਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ।

Verse 42

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਉਪਵਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 43

तं द‍ृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्‌घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੜਪ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਉन्नਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 44

अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्‍नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥

ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਬਹੁਤ ਠੰਢੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 45

अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥

ਫਿਰ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 46

सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥

ਸੁਰੁਚੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਂ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ—“ਪੁੱਤਰ, ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾ!”

Verse 47

यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥

ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪੇ ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ।

Verse 48

उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥

ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ—ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ—ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ। ਗਲੇ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਹ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 49

सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 50

पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥

ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਉਸ ਮਹਾਵੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਅੰਸੂ ਵਗੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਿਗੋ ਗਈਆਂ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਗਲ ਲੱਛਣ ਸੀ।

Verse 51

तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टय‍ा ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥

ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ: ‘ਰਾਣੀ ਮਾਤਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਗ ਜਾਗਿਆ! ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ-ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰੇਗਾ।’

Verse 52

अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्‌प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥

ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੀਰ ਜਨ ਦੁਸ਼੍ਕਰ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ।

Verse 53

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਣੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 54

तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥

ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਮਕਰ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਤੋਰਣ ਸਜਾਏ ਗਏ ਸਨ; ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ-ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।

Verse 55

चूतपल्लववास:स्रङ्‍मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥

ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘੜੇ ਅਤੇ ਜਲਦੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖੇ ਸਨ; ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲਟਕਦੇ ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਜਾਏ ਗਏ ਸਨ।

Verse 56

प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥

ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਪਰਕੋਟੇ, ਗੋਪੁਰ ਅਤੇ ਮਹਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸਨ; ਇਸ ਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 57

मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚੌਕ, ਗਲੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਬੈਠਕ-ਥਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਚੰਦਨ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੇ ਗਏ; ਲਾਜਾ, ਅੱਖਤ, ਫੁੱਲ-ਫਲ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੰਗਲ ਭੇਟਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖੇਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।

Verse 58

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਹਣੀਆਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਾਤਾ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ, ਜੌ, ਦਹੀਂ, ਪਾਣੀ, ਦੂਬ ਘਾਹ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 59

ध्रुवाय पथि द‍ृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । श‍ृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਹਣੀਆਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਾਤਾ-ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਿੱਟੀ ਸਰੋਂ, ਜੌ, ਦਹੀਂ, ਪਾਣੀ, ਦੂਬ ਘਾਹ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਸੁਣਦਾ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।

Verse 60

महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਅਮੋਲਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਉੱਤਮ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਸਨੇਹੀ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 61

पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्‍मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्‍मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥

ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਬਿਸਤਰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਫੇਨ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਨਰਮ ਸਨ। ਪਲੰਗ ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਕੁਰਸੀਆਂ, ਬੈਂਚਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਵੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਸੀ।

Verse 62

यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥

ਜਿੱਥੇ ਸਫਟਿਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਮਰਕਤ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮੋਲ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਨਕ਼ਸ਼ੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਣੀ-ਦੀਵੇ ਫੜੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ।

Verse 63

उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥

ਰਾਜ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੁਹਣੇ ਬਾਗ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਸਜਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਹਿਕਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਮਧੁ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਮਿੱਠਾ ਗੂੰਜਦੇ ਗੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 64

वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥

ਉੱਥੇ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਸਨ, ਜੋ ਕਮਲ, ਉਤਪਲ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਸ, ਕਾਰੰਡਵ, ਚਕਰਵਾਕ, ਸਾਰਸ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਪੰਛੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 65

उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥

ਧਰਮੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਸੰਤੋਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।

Verse 66

वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥

ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਜਭਾਰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਯੋਗ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 67

आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥

ਆਪਣੀ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।