Adhyaya 8
Dhruva’s Humiliation, Sunīti’s Counsel, and Nārada’s Bhakti-Yoga Instruction
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਦੰਭ, ਛਲ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਕਲਿ, ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਮੌਤ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨਰਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਕਾਰ ਸਮਾਜਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉੱਤਾਨਪਾਦ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਸੁਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੂਚੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਉੱਤਮ ਦੀ ਕਥਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਰੂਚੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਬਾਲਕ ਦੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਅਭਿਮਾਨ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਚੁੱਪ ਚੋਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਨੀਤੀ ਬਦਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਮਨੂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ। ਨਾਰਦ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਨਾਰਦ ਸਾਧਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਯਮੁਨਾ ਕੰਢੇ ਮਧੁਵਨ ਜਾ ਕੇ ਨਿਯਮਤ ਯੋਗ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰੀ ਮੰਤਰ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਦਾ ਜਪ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਸ਼ਚਾਤਾਪੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਭਗਵਾਨ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਨਕ ਆਦਿ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ, ਭੁ, ਹੰਸ, ਅਰੁਣੀ ਤੇ ਯਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ; ਪਰ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ‘ਮ੍ਰਿਸ਼ਾਧਰਮ’ (ਅਧਰਮ) ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ‘ਮ੍ਰਿਸ਼ਾ’ (ਝੂਠ) ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ‘ਦੰਭ’ (ਢੋਂਗ) ਅਤੇ ‘ਮਾਇਆ’ (ਛਲ) ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਅਸੁਰ ਜੰਮੇ। ਨਿਸੰਤਾਨ ਅਸੁਰ ‘ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ’ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
Verse 3
तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਦੰਭ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਲੋਭ ਅਤੇ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ (ਚਾਲਾਕੀ) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਕਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦੁਰੁਕਤੀ (ਕੜਵੀ ਬੋਲੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 4
दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਕਲੀ ਅਤੇ ਦੁਰੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ‘ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਅਤੇ ‘ਭੈ’ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਤੇ ਭੈ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ‘ਯਾਤਨਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਯ’ (ਨਰਕ) ਜਨਮੇ।
Verse 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਅਨਘ! ਮੈਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ (ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ) ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਵਰਣਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਾਪ-ਮੈਲ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥
ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਤੋਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਲਾ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ।
Verse 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥
ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ—ਸੁਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੂਚੀ। ਸੁਰੂਚੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ; ਦੂਜੀ ਸੁਨੀਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 9
एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਉਤਾਨਪਾਦ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੁਰੁਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਮ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
Verse 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: शृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਬਾਲਕ ਧਰੁਵ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਸੁਰੁਚੀ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਬੜੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥
ਰਾਣੀ ਸੁਰੁਚੀ ਨੇ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬੱਚੇ! ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਜਾਂ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।
Verse 12
बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਬੱਚੇ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਅਜਿਹੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
Verse 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥
ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲੈ।
Verse 14
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਧ੍ਰੁਵ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲਾਠੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 15
तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या ॥ १५ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੋਠ ਕੰਬਦੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਰੋਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਣੀ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਸੁਰੂਚੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਨੀਤੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।
Verse 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्न्या: स्मरती सरोज श्रिया दृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥
ਧੀਰਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਨੀਤੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਗ਼ਮ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਉਹ ਹੋ ਗਈ। ਸੌਤਣ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
Verse 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥
ਉਹ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੀ। ਉਪਾਅ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਅਮੰਗਲ ਨਾ ਸੋਚ; ਜੋ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥
ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਸੁਰੂਚੀ ਨੇ ਜੋ ਆਖਿਆ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਪਤਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦਾਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਲਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇਕ ਬਦਕਿਸਮਤ ਔਰਤ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਲਿਆ।
Verse 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ। ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਸੁਰੂਚੀ ਨੇ ਜੋ ਕਠੋਰ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਵਾਂਗ ਸਿੰਘਾਸਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅਧੋਖ਼ਜ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ।
Verse 20
यस्याङ्घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਪਦ ਪਾਇਆ। ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਯੋਗੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਦਾਦਾ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਵੰਡੇ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਦੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਪਵਰਗ—ਮੋਖ਼ਸ਼—ਪਾਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 22
तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ। ਜਨਮ-মਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਧਰਮਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸਦਾ ਸੇਵਾ ਕਰ।
Verse 23
नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥
ਧ੍ਰੁਵ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਆਪ ਹੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 24
मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤੀ ਦੀ ਲਕਸ਼-ਸਾਧਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 25
नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜਾਣਿਆ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਾਲਕ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਬੋਲੇ।
Verse 26
अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥
ਅਹੋ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ! ਉਹ ਮਾਨ-ਭੰਗ ਸਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਬਾਲਕ ਵੀ ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਸਹਿ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 27
नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥
ਨਾਰਦ ਬੋਲੇ—ਪੁੱਤਰ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਨਾ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਨਾ ਸਨਮਾਨ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਖੇਡਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਕਿਉਂ ਹਿਲ ਗਿਆ?
Verse 28
विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥
ਧ੍ਰੁਵ, ਚੋਣਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸੰਤੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਸੰਤੋਖ ਮਾਇਆ ਦੀ ਹੀ ਲੱਛਣੀ ਹੈ; ਜੀਵ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭੋਗ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਤਾਤ! ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਓਹਨਾ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋ ਅਨੁਕੂਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ।
Verse 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥
ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ-ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਹੈਂ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 31
मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਅਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਤੀਬਰ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਯੋਗੀ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।
Verse 32
अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਬਾਲਕ, ਇਹ ਜ਼ਿੱਦ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ; ਤਦ ਕਰੀਂ।
Verse 33
यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥
ਜਿਸ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਦੈਵ ਨੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਉਹੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥
ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਗੁਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋ, ਘੱਟ ਗੁਣੀ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।
Verse 35
ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਗੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦਾ।
Verse 36
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥
ਤੱਥਾਪਿ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਮੈਂ ਅਵਿਨੀਤ ਹਾਂ; ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਉ ਉਗਰ ਹੈ। ਸੁਰੂਚੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ-ਬਾਣਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 37
पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਨਾ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸਾਧੂ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਾਂ।
Verse 38
नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥
ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ।
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
Verse 40
नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤੀ ਨੇ ਜੋ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਮਰ ਮਨ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ।
Verse 41
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਭ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 42
तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜਾ; ਉੱਥੇ ਮਧੁਵਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਨਿਤ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥
ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਸ਼ੁਭ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਸਨਾਨ ਕਰ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਟਾਂਗ-ਯੋਗ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ।
Verse 44
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥
ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ। ਸਾਰੀ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 45
प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾ ਵੱਲ ਉन्मੁਖ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਤੇ ਮੁਖਮੰਡਲ ਕਦੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਭੌਂਹਾਂ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਥਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਸੁੰਦਰ ਹਨ।
Verse 46
तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਸਦਾ ਯੁਵਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਸੁਗਠਿਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਠ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਉਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ।
Verse 47
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਘਣ-ਸ਼ਿਆਮ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਕਾਰ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।
Verse 48
किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਜੜਿਆ ਕਿਰਿਟ, ਕੁੰਡਲ, ਹਾਰ, ਕੇਯੂਰ ਅਤੇ ਕੰਗਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ।
Verse 49
काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਰ ’ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕਾਂਚੀ ਸਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਨੂਪੁਰ ਝੰਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਮਨਮੋਹਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 50
पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥
ਸੱਚੇ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਣਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਵਰਗੇ ਨਖ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 51
स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥
ਭਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਸ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਭਗਤ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸਭ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ।
Verse 52
एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ।
Verse 53
जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਜਪ-ਮੰਤਰ ਸੁਣ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 54
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥
“ਓਂ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ” ਇਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਖਰੀ ਮੰਤਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼‑ਕਾਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਈ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 55
सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਮੂਲ‑ਫਲ ਆਦਿ, ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ, ਕਲੀਆਂ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।
Verse 56
लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥
ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ, ਲੱਕੜ, ਧਾਤ ਆਦਿ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਿੱਟੀ‑ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ ਵੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਚਨਾ ਕਰ। ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਭਗਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਵਾਣੀ‑ਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ‑ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ।
Verse 57
स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥
ਪਿਆਰੇ ਧ੍ਰੁਵ! ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੰਤਰ-ਜਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਨਿਜ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਧਿਆਨ ਕਰ।
Verse 58
परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ‑ਪਰਿਚਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਮੰਤਰ‑ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਭਗਵਾਨ—ਮੰਤਰਮੂਰਤੀ—ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਪ ਰਾਹੀਂ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 59
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
ਜੋ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 60
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼—ਜੋ ਚਾਹੁਣ—ਉਹੀ ਕਲਿਆਣਰੂਪ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 61
विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਪ੍ਰਬਲ ਭਕਤੀਯੋਗ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰੇ।
Verse 62
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮਧੁਵਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ।
Verse 63
तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਤਪੋਵਨ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 64
नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕੀ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਸੁੱਕਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕਾਮ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ?
Verse 65
राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਇਆ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਹੈ।
Verse 66
अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਥੱਕ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਸ ਦਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਤੇ ਭੇੜੀਏ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਨਾ ਜਾਣ।
Verse 67
अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥
ਹਾਏ! ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਕਠੋਰਤਾ ਵੇਖੋ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੋ ਬੱਚਾ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੀਚ ਨੇ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਨਾ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਥੱਪਿਆ—ਕਿੰਨਾ ਪੱਥਰ-ਦਿਲ ਹਾਂ ਮੈਂ!
Verse 68
नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 69
सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਐਸੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ ਜੋ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਯਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਏਗਾ।
Verse 70
मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜਗਤਪਤੀ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਨੇ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 71
तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरदृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥
ਉੱਥੇ ਮਧੁਵਨ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰਾਤ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 72
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥
ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਹਰ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਕਪਿੱਥ ਤੇ ਬਦਰੀ ਵਰਗੇ ਫਲ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਦੇਹ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 73
द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥
ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਬਾਲਕ ਧ੍ਰੁਵ ਹਰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਾਣ ਲਈ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਤੇ ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 74
तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥
ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਹਰ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 75
चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥
ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਹਰ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਵਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 76
पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥
ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੰਭੇ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 77
सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 78
आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥
ਜਦੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ—ਜੋ ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰੁਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਹੈ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 79
यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਝੁਕ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹਾਥੀ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਹਿਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 80
तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅਨਨ੍ਯ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਵਾਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਹ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰੁਕ ਗਈ, ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਘੁੱਟਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 81
देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ਼ਰਣ੍ਯ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ।
Verse 82
श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੇਵਗਣ, ਡਰੋ ਨਾ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਓ; ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿਆਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
Suruci’s statement is driven by pride and envy, using birth as a weapon to deny Dhruva legitimacy. In Purāṇic ethics, such speech exemplifies durukti (harsh speech) and the social misuse of status. The narrative contrasts this with Sunīti’s higher remedy: rather than fighting for validation within a corrupt social equation, Dhruva should approach Nārāyaṇa, who alone can grant true qualification and an enduring position beyond ordinary worldly hierarchy.
Sunīti acknowledges the painful reality of Dhruva’s situation yet forbids retaliation, teaching that harming others rebounds upon oneself. She then offers a bhakti-centered solution: worship the Supreme Lord’s lotus feet, the same refuge by which Brahmā and Manu attained their powers and success. This aligns with the Bhāgavatam’s method of converting duḥkha into sādhana—distress becomes fuel for surrender rather than a cause for further adharma.
Nārada’s initial discouragement tests Dhruva’s resolve and purifies motive by exposing the difficulty of God-realization and the need for inner steadiness. When Dhruva reveals unwavering determination—though mixed with ambition—Nārada channels that intensity into authorized bhakti-yoga rather than leaving it to devolve into revenge or mere political obsession. This demonstrates the guru’s role: not merely to negate desire, but to redirect it toward the Lord in a regulated, transformative way.
The dvādaśākṣarī mantra is presented as a direct worship-form of Vāsudeva, suitable for Deity worship and internal meditation. In Bhāgavata theology, nāma/mantra is non-different from the Lord when received and practiced properly. Here it functions as Dhruva’s central sādhana, integrating ritual offering, remembrance of the Lord’s form, and disciplined repetition—leading to rapid purification and concentrated devotion.
Dhruva’s one-pointed concentration and breath-control are depicted as so powerful that they disrupt the universal ‘breathing’—a poetic way of showing how individual tapas can influence cosmic balance. The devas, responsible for cosmic administration, feel suffocated and seek the ultimate refuge, Viṣṇu, because only the Supreme Lord can harmonize competing forces: the devotee’s intense vow and the universe’s functional stability. The Lord’s reply affirms both: Dhruva’s devotion is real, and divine intervention will restore equilibrium.