Adhyaya 7
Dakṣa’s Sacrifice Restored: Śiva’s Mercy and Nārāyaṇa’s Appearance
ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਵਿਧੰਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਸ਼ਮਾ-ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਘਾਇਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਲਈ ਉਪਚਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਦੰਡ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭਾ ਮੁੜ ਯਜ੍ਞਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਜੀਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਈਰਖਾ ਧੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਫਿਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਥਾਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਵੇਦ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਰਗ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮਨਵਯ ਤੱਤ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਗੁਣ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਕ ਹਨ, ਪਰ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਕਸ਼ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੇ ਪਾਰਵਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਵਿਦੁਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—“ਸੁਣੋ।”
Verse 2
महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥
ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਪਿਤਾ ਜੀ)! ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨਾ ਵਧਾ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਦੇਵ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਦੰਡ ਧਾਰਿਆ।
Verse 3
प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਦਾ ਸਿਰ ਮਿਲੇ। ਅਤੇ ਭਗ ਦੇਵਤਾ ਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਯੱਗ-ਭਾਗ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ।
Verse 4
पूषा तु यजमानस्य दद्भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥
ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੂਸ਼ਾ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਬ ਸਕੇਗਾ; ਜੇ ਇਕੱਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਣੇ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਲੋਈ ਖਾ ਕੇ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯੱਗ ਦਾ ਭਾਗ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 5
बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਉਹ ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ ਉਹ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਅਧਵਰਯੂ ਯਾਜਕ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਬੱਕਰੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮਿਲੇ।
Verse 6
मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਜੀਵ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਉਠੇ।
Verse 7
ततो मीढ्वांसमामन्त्र्य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ੁਨਾਸੀਰਾ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਰਦਾਤਾ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਗਣ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਥਾਂ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 8
विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਨਿਯਤ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਸਿਰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥
ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਸਿਰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਦਕਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਜਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮೃਡ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ।
Verse 10
तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्ध्रद इवामल: ॥ १० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੱਖ ਦਾ ਸ਼ਿਵ-ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਦਿਲ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ਰਦ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 11
भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥
ਦੱਖ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ, ਪਰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਧੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ; ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 12
कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੁਝਵਾਨ ਦੱਖ ਨੇ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 13
दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥
ਦੱਖ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ)! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਦਇਆਲੂ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਅਯੋਗ ਬ੍ਰਹਮਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਵਗਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਫਿਰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ, ਕਿਵੇਂ ਉਪੇਖੋਗੇ?
Verse 14
विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान् ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि पाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਤਮ ਤੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 15
योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद् दृष्टयार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਚਲਾਏ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਯ ਤੁਹਾਡੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਨਰਕ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੰਡ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਮੇਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 16
मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਚਾਰਿਆਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 17
वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥
ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਆਦਿ ਭੂਤਗਣਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਸਤੇ ਤ੍ਰਿਕਪਾਲ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 18
अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਂਪਤੇ! ਜਦੋਂ ਅਧਵਰਯੂ ਨੇ ਯਜੁਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਰਾਜਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਹੀ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 19
तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥
ਤਦੋਂ ਸਤੋਤ੍ਰ-ਵਾਹਕ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ ਗਰੁੜ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦਾ ਤੇਜ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 20
श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥
ਉਹ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦੇ ਸਨ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਮ ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਨੀਲੇ ਭੌਰੇ ਵਰਗੇ ਕੇਸ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਮੁਖ; ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਬਾਣ, ਧਨੁਸ਼, ਢਾਲ ਅਤੇ ਖੜਗ ਧਾਰੇ ਹੋਏ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਦਰੱਖਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 21
वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वयजनचामरराजहंस: श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਅਤੇ ਵਨਮਾਲਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਮੰਦ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ, ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਚਿੱਟੇ ਚਾਮਰ ਰਾਜਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 22
तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ, ਗੰਧਰਵ ਆਦਿ—ਇਕੱਠੇ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 23
तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਖਰ ਤੇਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਬੋਲ ਰੁਕ ਗਏ। ਵਿਸਮਯ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਯਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਮੱਥੇ ਨੂੰ ਲਾਏ ਅਤੇ ਅਧੋක්ෂਜ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 24
अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥
ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਨੰਤ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਸੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਉਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 25
दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਭ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੰਦ-ਸੁਨੰਦ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या- मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਾਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ, ਸਭ ਬੁੱਧੀਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ-ਸਰੂਪ, ਇਕ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ। ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹੋ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਆਤਮਤੰਤਰ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 27
ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥
ਤਵਿਜਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਮਲ-ਰਹਿਤ ਹੋ; ਪਰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਮਫਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 28
सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥
ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ! ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਲੇਸ਼-ਦੁਰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਮੌਕਾ ਤੱਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੁਭਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਘਰ-ਭਾਰ ਦਾ ਬੋਝ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਖੱਡ, ਦੁਸ਼ਟ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਦਾਵਾਨਲ ਸਦਾ ਸੜਦੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਜਨ ਕਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਗੇ?
Verse 29
रुद्र उवाच तव वरद वराङ्घ्रावाशिषेहाखिलार्थे ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਰਦਾਤਾ! ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚਰਨ ਸਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਸਕਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੱਤਵ-ਪਰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਰੁਣਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋ।
Verse 30
भृगुरुवाच यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं सोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਨਿੱਤ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅਪਰਾਧ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ।
Verse 31
ब्रह्मोवाच नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ भेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद्वयतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿੱਤ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ, ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਆਧਾਰ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਇਆ-ਜਨਿਤ ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਦ੍ਵਯ ਪਰਤੱਤਵ ਹੋ।
Verse 32
इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनं वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् । सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधै र्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਵਿਸ਼੍ਵਭਾਵਨ, ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
पत्न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧਵੰਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਯਜ੍ਞਾਤਮਨ, ਆਪਣੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਇਸ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰੋ।
Verse 34
ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ—ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਅਨੁਗਾਮਿਨੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ।
Verse 35
सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥
ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਮਨ-ਰੂਪੀ ਹਾਥੀ, ਕਲੇਸ਼-ਰੂਪੀ ਦਾਵਾਨਲ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ-ਸੁਖ ਸਮਾਨ ਉਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 36
यजमान्युवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभते शीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥
ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਸ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਆਉਣਾ ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਸੌਭਾਗ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਹੇ ਅਧੀਸ਼! ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਯਜ੍ਞ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਰ ਬਿਨਾ ਧੜ।
Verse 37
लोकपाला ऊचु: दृष्ट: किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन् यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥
ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤਾਂ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਹੀ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਿਆ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਅੰਤਰਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭੂਮਨ! ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਛੇਵਾਂ ਤੱਤ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋ।
Verse 38
योगेश्वरा ऊचु प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता- मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
ਯੋਗੇਸ਼ਵਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਈਸ਼! ਜੋ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਤਸਲ ਹੋ।
Verse 39
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो बहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਰਚ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਅਹੰ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 40
ब्रह्मोवाच नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੁਸੀਂ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 41
अग्निरुवाच यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि: स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹਵਿ ਨੂੰ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵਹਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਯਜੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੱਗ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ—ਪਰਮ ਪੁਰਖ।
Verse 42
देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि: स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਤਦ ਸਨਕਾਦਿ ਮੁਕਤ ਸਿੱਧ ਜਨ ਅਧਿਆਤਮ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨੇਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 43
गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦੇਵ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਪੁਰੋਗਾ ਦੇਵਗਣ ਸਭ ਤੇਰੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਭੋ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੇਡ ਦਾ ਖਿਡੌਣਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ, ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
Verse 44
विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन् कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वयुदस्येत् ॥ ४४ ॥
ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਰਾਹਿਆਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਕੇ ਅਸੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮੋਹ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 45
ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹਵਿ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਮਿਧਾ, ਜ੍ਵਾਲਾ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਰਿਤ੍ਵਿਜ, ਯਜਮਾਨ-ਦੰਪਤੀ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਸ੍ਵਧਾ, ਸੋਮ, ਘੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਪਸ਼ੂ ਹੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।
Verse 46
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि- र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਤ੍ਰਯੀ-ਸਰੂਪ, ਯਜ੍ਞ-ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚੋਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਉਂ ਉਠਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚੋਂ ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ, ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਸਤੋਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ; ਸਨਕ ਆਦਿ ਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ।
Verse 47
स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ। ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 48
मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।
Verse 49
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਵਿਦੁਰ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਯਜ੍ਞ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 50
श्रीभगवानुवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषण: ॥ ५० ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਵੈੰ-ਸਿੱਧ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਾਂ; ਨਿਰਾਕਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ।
Verse 51
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ ਦਕਸ਼! ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਣਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਕਰਮ-ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੱਖਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 52
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
ਉਸ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਾਲ, ਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 53
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਯਣ ਭਗਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।
Verse 54
त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਏਕ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
Verse 55
मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜ್ಞ-ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 56
रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਯਜ्ञ ਦੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਕਰਮਕਾਂਡ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 57
तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮਤਿ ਦੇ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ ਦੇਵ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 58
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ। ਇਹ ਮੈਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 59
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥
ਅੰਬਿਕਾ (ਦੁਰਗਾ), ਜੋ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ (ਪਰਮੇਸ਼्वर) ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 60
एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵਿਧਵੰਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ, ਮਹਾਂ ਭਗਤ ਉੱਧਵ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹੈ।
Verse 61
इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥
ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜੋ ਯਸ਼ ਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਰਵ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਨਿੱਤ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਫਿਰ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It is a shāstric symbol of corrective justice: Dakṣa’s arrogance and ritualistic pride led to offense against Śiva and Satī, so his humiliation reforms him without annihilating his administrative role as Prajāpati. The replacement head marks both consequence and mercy—he is restored to life, but with a visible reminder that yajña must be guided by humility and devotion.
Śiva minimizes their culpability as childish ignorance, accepts Brahmā’s request, and restores them with remedial arrangements. This teaches Vaiṣṇava-Śaiva ethics in the Bhāgavata: a great devotee is tolerant, quick to forgive, and uses punishment only to correct—not to nourish resentment—mirroring the Lord’s compassion toward conditioned beings.
A broad cosmic assembly offers prayers: Dakṣa, the priests, sages, Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, planetary governors, Agni (fire-god), the personified Vedas, Indra, Brahmā, Bhṛgu, and Śiva—demonstrating that Viṣṇu is the ultimate recipient and sustainer of all sacrificial and cosmic functions.
Viṣṇu teaches functional nondifference at the level of the single supreme cause and witness (Brahman/Paramātmā perspective), while also affirming personal theism: He remains the original Personality of Godhead who empowers guṇa-based administrative roles for creation (Brahmā), destruction/transformation (Śiva), and maintenance (Viṣṇu). The teaching discourages sectarian rivalry and centers all worship on the Supreme.