Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
ਦਕਸ਼ ਦੇ ਉਜੜੇ ਯੱਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰੇ ਤੇ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਰਿਤਵਿਜ, ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਦੇਵ ਡਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਯੱਗ ਨਿਰਾਨੰਦ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਚਕ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਨੂੰ ਕੈਲਾਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਦੇ ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਮੁਕਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜਗਤ-ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਯੱਗ-ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਸਮਝੌਤਾ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਰੁਕੇ ਯੱਗ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ ਨਾਰਾਇਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਏ।
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ—ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਯੱਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਖ ਤੇ ਖੇਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਯੱਗ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾ ਕੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ; ਉਹ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
ਯੱਗ ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ—ਜੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਉਸ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਕੋਲ ਤੁਰੰਤ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੋ।
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੋਲੇ—ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਇਹ ਯੱਗ, ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੁਨੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਆਤਮਤੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਲ ਅਤੇ ਵੀਰਯ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਐਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੌਣ ਕਰੇ?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪੁਰਦ੍ਵਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਾਲੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
ਕੈਲਾਸ ਧਾਮ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ-ਸੁਭਾਵ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਤਪੱਸਿਆ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ। ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਖਰ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਰੰਗਤ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਨਿਰਮਲ ਝਰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨੋਹਰ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੇਕਾ-ਧੁਨੀ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ; ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਮਧੁਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਸੁਰੀਲੇ ਕੂਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
ਸਿੱਧੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਾਮਧੁਘ ਵਰਗੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮਾਨੋ ਮਿੱਠੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ; ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚੱਲਣ ਤੇ ਮਾਨੋ ਕੈਲਾਸ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਕੈਲਾਸ ਆਪ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਮੰਦਾਰ, ਪਾਰਿਜਾਤ, ਸਰਲ, ਤਮਾਲ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਗਿਰਿ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
ਚੂਤ (ਆਮ), ਕਦੰਬ, ਨੀਪ, ਨਾਗ, ਪੁੰਨਾਗ, ਚੰਪਕ, ਪਾਟਲਾ, ਅਸ਼ੋਕ, ਬਕੁਲ, ਕੁੰਦ ਅਤੇ ਕੁਰਬਕ ਆਦਿ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਹਰ ਥਾਂ ਸਜਿਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਗਿਰਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ (ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ), ਵਰਰੇਣੁਕਾ, ਜਾਤੀ, ਕੁਬਜਕ, ਮੱਲਿਕਾ ਅਤੇ ਮਾਧਵੀ ਆਦਿ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਪਨਸ (ਕਠਲ), ਉਦੁੰਬਰ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਪਲਕਸ਼, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ, ਹੀੰਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਭੂਰਜ-ਪੱਤਰ, ਔਖਧੀ ਬੂਟੇ, ਪੂਗ (ਸੁਪਾਰੀ), ਰਾਜਪੂਗ, ਜੰਬੂ (ਜਾਮੁਨ) ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜਿਆ ਹੈ।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
ਉੱਥੇ ਖਜੂਰ, ਆਮ, ਆਟਕਾ-ਆਮ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਮਧੂਕ ਅਤੇ ਇੰਗੁਦ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਪਤਲੇ ਵੇਣੂ, ਕੀਚਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ਉੱਥੇ ਕੁਮੁਦ, ਉਤਪਲ, ਕਹਲਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੈ। ਨਲਿਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ ਕੂਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਵਰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
ਉੱਥੇ ਹਿਰਨ, ਸ਼ਾਖਾਮ੍ਰਿਗ (ਬਾਂਦਰ), ਕ੍ਰੋਡ (ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ), ਮ੍ਰਿਗੇਂਦ੍ਰ (ਸਿੰਘ), ਰਿੱਛ, ਸ਼ਲ੍ਯਕ, ਗਵਯ, ਸ਼ਰਭ, ਵਿਆਘ੍ਰ (ਬਾਘ), ਰੁਰੂ ਅਤੇ ਮਹਿਸ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
ਉੱਥੇ ਕਰ্ণਾਂਤ੍ਰ, ਏਕਪਦ, ਅਸ਼ਵਾਸ੍ਯ, ਵ੍ਰਕ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਵਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ (ਵ੍ਰਕਨਾਭਿ) ਆਦਿ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਿਰਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਘਣੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਨਲਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਭੂਤੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਗਿਰਿ—ਕੈਲਾਸ—ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ‘ਅਲਕਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ। ‘ਸੌਗੰਧਿਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵੀ ਵੇਖਿਆ; ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ, ਜੋ ਨਗਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਤੀਰਥਪਾਦ ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਤਿ ਪਾਵਨ ਹਨ।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਖੱਤਾ ਵਿਦੁਰ! ਉਹਨਾਂ ਨਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਤੋਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਤੀ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੱਕ ਕੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਖੇਡਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
ਦੇਵ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕੁੰਕੁਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਹਾਥਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
ਉਹ ਨਗਰੀ ਮੋਤੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੁੰਨ੍ਯਜਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬੱਦਲ ਹੋਣ।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
ਯਕ੍ਸ਼ੇਸ਼ਵਰਪੁਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਸੌਗੰਧਿਕ ਨਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੰਘੇ। ਉੱਥੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਨਾਨਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਸੀ।
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਗਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ। ਝੀਲਾਂ ਕਲਹੰਸਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਨ।
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
ਹਰਿਚੰਦਨ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਸਤ ਹੋ ਉਠੇ। ਉਹੀ ਹਵਾ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਪੁੰਨ੍ਯਜਨ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੜ੍ਹੀਆਂ ਵੈਦੂਰ੍ਯ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਐਸੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ।
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
ਉਹ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅੱਠ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਛੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਘੋਸਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਚਹਚਹਾਹਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਯੋਗਮਈ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ—ਜੋ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦਾਤਾ ਹੈ—ਆਸਨ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ।
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਮਹਾਸਿੱਧ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਹ੍ਯਕ-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕੁਬੇਰ ਆਦਿ ਸਖਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਪਾਸਿਤ ਦੇਖਿਆ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸੀ।
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਸੀ; ਸਭ ਉੱਤੇ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ।
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਭਸਮ, ਡੰਡਾ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਸਮ ਲੇਪਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਧਚੰਦ ਦੀ ਰੇਖਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ।
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਦರ್ಭ ਦੀ ਬਣੀ ਬ੍ਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਤਪੁਰਖ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬਾ ਪਦਪਦਮ ਸੱਜੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਖੱਬੀ ਜੰਘ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ—ਇਹ ਵੀਰਾਸਨ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਾਖ਼ਸ਼ ਮਾਲਾ ਫੜ ਕੇ ਤਰਕ-ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਕੇਸਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ, ਆਤਮਯੋਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
ਨੀਲਲੋਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਧ ਗਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋ; ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਬੀਜ—ਅਰਥਾਤ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ—ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਹੋ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਵਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ, ਸੰਭਾਲਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦਕਸ਼ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਹੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਵਰਗ, ਪਰਮ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਨੂੰ ਗੰਤਵ੍ਯ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਮੰਗਲ ਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਨਿਧਾਰਤ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਲਟ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ-ਫਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨੀਚ ਆਸਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਦਾ ਦਿਲ-ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ, ਚੁਭਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਸ਼ਕਰਨਾਭ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਭੌਤਿਕ ਲੋਕ ਕਦੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਣ, ਤਾਂ ਸੰਤ ਜਨ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਜਿੱਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਜ੍ਞ ਤੇ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਹੋ। ਇਸੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਯਾਜਕਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿਗੜਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੋ।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜਮਾਨ (ਦਕਸ਼) ਫਿਰ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਭਗ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀ ਮੁੱਛ ਮੁੜ ਉੱਗ ਆਵੇ; ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਟਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
ਹੇ ਯੱਗ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਰੁਦ੍ਰ! ਯੱਗ ਦਾ ਜੋ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਭਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਭਾਗ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.